Eén veldtocht, één miljoen doden

In 1869 verbeeldde een Fransman de Russische veldtocht van Napoleon.

Op een unieke manier toont de kaart de verschrikkingen van de tocht naar Moskou.

De beste informatiekaart ooit werd in 1869 gemaakt door de Fransman Charles Joseph Minard. De kaart biedt een beeld van de grootheidswaanzin van Napoleon door de ogen van een ingenieur, een man die zijn hele leven tekeningen heeft gemaakt voor en berekeningen heeft uitgevoerd aan ontwerpen van bruggen, dokken, wegen en kanalen. In dienst van het regime heeft hij in Vlissingen, toen Flessingue, nog een paar forse havendokken laten bouwen.

Net als de beroemde foto van een Vietnamees meisje dat na een napalmbombardement gillend wegrent, geeft de kaart van Minard een krachtige visuele boodschap over de ellende die oorlog heet. In dit geval: de veldtocht van Napoleon tegen Rusland. Wat in Litouwen in juni 1812 begon als een brede stroom van 422.000 soldaten, eindigde in oktober 1813 in een iel klein lijntje van 10.000 manschappen, bijna te klein om te tekenen. De aanstichter van deze slachting is overigens dezelfde man die groots is geëerd met een nog altijd te bezichtigen praalgraf in het Hôtel des Invalides in Parijs.

Minard weet een grote hoeveelheid informatie samen te ballen in één krachtig beeld. Daarin is hij onovertroffen. De kaart laat niet alleen de omvang van het Franse leger zien, maar ook de gevolgde route, het afsplitsen en weer toevoegen van contingenten en het temperatuurverloop gedurende de gehele terugtocht.

De mathematische preciesheid versterkt de verpletterende indruk die de kaart maakt. Kijk bijvoorbeeld eens naar de plotselinge uitdunning van het zich terugtrekkende Franse leger bij de rivier de Berezina. Daar vielen de Russen de legeronderdelen aan die de brug over de rivier nog niet waren overgestoken. 22.000 manschappen verloren het leven. De koude deed de rest: de temperatuur zien we zakken van -20 tot -30 graden Celsius. In niet meer dan een week tijd wordt de zwarte lijn na het oversteken van de Berezina de helft dunner. De verliezen aan Russische zijde meegerekend kostte de veldtocht meer dan een miljoen mensen het leven.

Bijna 150 jaar later noemt de Amerikaanse illustrator Edward Tufte in zijn standaardwerk The Visual Display of Quantitative Information deze kaart van Minard ‘misschien wel de beste statistische figuur ooit getekend’. Het werk van een negentiende eeuwse ingenieur is nog altijd hét voorbeeld van hoe feiten en cijfers zijn te vertalen in voor iedereen te begrijpen beelden. Computers met prachtige beeldschermen en krachtige grafische pakketten zijn daarvoor niet nodig. Het gaat om het idee.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Eén veldtocht, één miljoen doden (31 december, pagina 23) staat dat de temperatuur tijdens de veldtocht van Napoleon zakte van -20 tot -30 graden Celsius. In de infographic is echter te zien dat het gaat om -20 tot -30 graden Réaumur, een oude temperatuureenheid. Dat betekent dat het nóg kouder was: -30 Réaumur is -37,5 graden Celsius.

    • Ben Vollaard