Alleen de computer ziet de naakte lichamen

Na gelukte of mislukte terreuraanslagen voeren overheden maatregelen in die de aanslag hadden kunnen voorkomen. Nu is Nederland trendsetter met de bodyscanplicht.

„De wereld is aan een ramp ontsnapt.” Zo begon minister Ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA) gistermiddag haar persconferentie.

De tienduizenden die zich over de hele wereld met het tegenhouden van terroristen bezighouden, hoeven daarvoor overigens niet te worden bedankt. Dat de 23-jarige Nigeriaan Umar Farouk Abdulmutallab zijn bom niet zo wist te detoneren dat het vliegtuig van Schiphol naar Detroit midden in de lucht uit elkaar scheurde, was geheel te danken aan zijn eigen „amateurisme”.

De minister presenteerde gisteren de voorlopige resultaten van het onderzoek naar de beveiliging op Schiphol, waar de van Lagos afkomstige dader overstapte op een vlucht naar de Verenigde Staten. In Nederland waren geen fouten gemaakt, concludeerde de minister. Alle veiligheidsprotocollen waren netjes uitgevoerd – en hebben dus niet geholpen.

„Als je achteraf bedenkt wat er had kunnen gebeuren, hoeveel mensenlevens er verloren hadden kunnen gaan, hoeveel mensen in de rouw zouden zijn geweest...” Ter Horst maakte haar zin niet af. Haar onuitgesproken conclusie was duidelijk: we moeten er alles aan doen om zoiets in de toekomst te voorkomen.

De minister stelde ook direct voor hoe: het verplichten van een bodyscan voor alle passagiers die van Nederland naar de Verenigde Staten vliegen. Zo snel als mogelijk moet deze verplichting worden uitgebreid naar alle passagiers op Schiphol, en het liefst ook naar alle passagiers op Europese vliegvelden. Met die scan zou het op het lichaam verborgen, vloeibare explosief van de Nigeriaan waarschijnlijk zijn gevonden.

Die scan, waarmee Schiphol al sinds 2007 experimenteert, is jarenlang omstreden geweest. Een passagier die door een scan loopt, vertoont zich naakt aan beveiligingsbeambten. Ook zijn er zorgen over de opslag van die beelden en de risico’s van verspreiding ervan via internet.

Aan het eerste bezwaar denken de autoriteiten tegemoet te kunnen komen. Scanbeelden zullen alleen worden bekeken door een computer, die bekijkt of iemands lichaamscontouren zo onregelmatig zijn dat hij alsnog moet worden gefouilleerd.

Met de snelle invoering van de scanner volgen de Nederlandse autoriteiten een bekend patroon, dat van de wapenwedloop. Net als bij vorige (mislukte) aanslagen, is de eerste maatregel die autoriteiten invoeren er een die de vorige aanslag had kunnen vermijden. De aanslagen in New York en Washington, waarbij de daders zich met mesjes toegang tot de vliegtuigcockpits verschaften, resulteerde in een verbod op zakkammetjes, nagelvijlen en dartpijltjes. Sinds een al op de grond verijdelde aanslag in 2006 – waarin de daders vliegtuigen vanuit Groot-Britannië naar New York wilden opblazen met vloeibare explosieven in hun handbagage – mogen passagiers niet meer dan 100 milliliter vloeistof meenemen, en moeten ze die vloeistof tonen in doorzichtige plastic zakjes.

De veiligheidsreflex heeft vaak een olievlekwerking. Ook nu. Het Nederlandse besluit scanners in te voeren is wereldnieuws. De Financial Times schrijft bijvoorbeeld dat de maatregel de druk op andere landen opvoert om te volgen. De Nigeriaanse overheid heeft al laten weten zo snel mogelijk scanners op haar vliegvelden te plaatsen.

Snelle maatregelen na aanslagen leiden vaak tot kritiek. Wat is eigenlijk de toegevoegde waarde, afgezet tegen de kosten en overlast ervan? Het zijn vragen waarvoor in de directe nasleep van een aanslag weinig ruimte is. De veiligheid staat voorop. Geen politicus wil achteraf het gevoel hebben dat hij niet genoeg heeft gedaan om een aanslag te voorkomen.

De meest fundamentele kritiek van burgerrechtenactivisten richt zich op de maatschappelijke gevolgen van die wapenwedloop. In hun pogingen de wereld te behoeden voor terreuraanslagen, verzamelen overheden steeds meer informatie over hun eigen burgers. Die staan op vliegvelden, in overheidsgebouwen en bij openbare manifestaties in lange rijen om door de staat te worden onderworpen aan controles. Zo, zeggen critici, drijven vrije en open westerse samenlevingen langzaam richting angstige controlestaten.

De afsluitende woorden van Ter Horst waren paradoxaal: „We moeten niet toegeven aan de angst en verlamming die terroristen proberen te bewerkstelligen. Gewoon doorgaan met de dingen die we doen. Maar wij zullen alle maatregelen treffen om het voor iedereen zo veilig mogelijk te maken.”

Eerdere artikelen over bodyscan op nrc.nl/binnenland

    • Derk Stokmans