Jongerius liet zich verrassen in AOW-kwestie

De FNV speelde hoog spel rond de verhoging van de AOW-leeftijd. Te hoog, zo bleek, omdat de federatie het standpunt van andere betrokkenen niet goed had getaxeerd.

Den Haag : 24 november 2009 CNV-protest bij de Tweede Kamer tegen de verhoging van de AOW naar 67. © foto Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Bij FNV Bondgenoten was het deze week even paniek. De kanariegele actiecaravan was verdwenen. De caravan met grote cijfers 65 was het symbool van de FNV om tegen het verhogen van de AOW-leeftijd te protesteren. Gisteren bleek dat de caravan was ontvreemd uit onvrede met het beleid van de FNV-top.

Het rommelt in de achterban van de vakcentrale sinds het polderoverleg over de AOW in de Sociaal-Economische Raad (SER) op 30 september uit elkaar klapte. De grote politieke steun voor de AOW-maatregel heeft de vakbeweging in de verdrukking gebracht. Een actie ‘weg met Agnes’ van enkele FNV-leden liep kort geleden schipbreuk. Maar de onvrede sluimert over het beleid van het FNV-bestuur, dat niet wil overgaan tot grootscheepse landelijke acties.

Nog niet. Want het verbale geweld waarmee de mislukking van het overleg in de SER gepaard ging, lijkt slechts voorbode van een storm in het nieuwe jaar. De premier zelf zette de verhoudingen vorige week op scherp. Hij wil het proces van hervormen oppakken en daarbij zal de sociale zekerheid niet worden ontzien. „Houd rekening met zware stappen”, waarschuwde hij in Elsevier. De verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar is maar een voorproefje. Er zijn zes of zeven van zulke operaties nodig. Balkenende voelt zich gesteund door de bevolking. De vakbeweging had opstand aangekondigd, maar het Museumplein zag hij niet volstromen.

En terwijl twintig ambtelijke werkgroepen nog bezig zijn – ‘zonder taboes’ – te onderzoeken waar het kabinet kan bezuinigen, heeft Balkenende zijn taboe op tafel gelegd: lastenverhogingen. Die vertragen het herstel. Daarmee kan de PvdA zijn voorstel vergeten voor een solidariteitsheffing van 60 procent voor de topinkomens.

Met zijn uitspraken slaat de premier enkele stevige piketpalen. Tot ergernis van de sociaal-democratische coalitiepartner. En van FNV-voorzitter Agnes Jongerius. „Met gigabezuinigingen en een taboe op lastenverzwaring, is terugdringing van de collectieve sector zijn enige alternatief. Dat laten we niet gebeuren”, zegt Jongerius op het hoofdkantoor in Sloterdijk.

Het FNV-bestuur is volop bezig lering te trekken uit het mislukte AOW-overleg, en onderzoekt welke strategie gevoerd moet worden als de AOW-wetsontwerpen in de Kamer worden behandeld.

En er zijn forse inschattingsfouten gemaakt: ten aanzien van werkgevers, het kabinet en de sociaal-democratische coalitiepartner PvdA. Met haar triomfantelijke uitspraken in maart – „De AOW is van tafel” – had Jongerius de toon gezet. Die avond van 24 maart hadden sociale partners en kabinet in het Catshuis een akkoord gesloten waarbij het lastige AOW-probleem bij de SER geparkeerd zou worden. „We gaan in de SER een alternatief verzinnen voor deze oneerlijke en onnodige maatregel”, zei Jongerius vol zelfvertrouwen. Tot verrassing van alle andere gesprekspartners. Als ergens niet over was gesproken die avond was het de AOW, blijkt uit gesprekken met de deelnemers.

Werkgeversvoorzitters Bernard Wientjes (VNO-NCW) en Loek Hermans (MKB-Nederland) waren „verbijsterd”. Met haar uitspraken zette Jongerius het hele overleg „op slot”, zegt Hermans. „Stomverbaasd” waren ook René Paas, voorzitter van de christelijke CNV en Richard Steenborg van de MHP. „We dachten: er zal wel een heimelijke deal met de werkgevers gesloten zijn”, zegt CNV-vice-voorzitter Bert van Boggelen.

Ook de politiek was verrast. „Ben ik bij een andere bijeenkomst geweest”, dacht Pieter van Geel, de CDA-fractieleider. Het grootste hoofdpijndossier die avond in het Catshuis was niet de AOW, maar het aanvullend pensioen – waarvoor 90 procent van de Nederlanders spaart via het bedrijf. Na uitbarsting van de kredietcrisis hadden koersdalingen op de beurs pensioenfondsen in grote problemen gebracht. Donner wilde de fondsen desnoods tot verlaging van de uitkering aanzetten. Maar dat kregen de bonden die avond in het Catshuis van tafel.

Gesterkt door deze overwinning dacht Jongerius dit succes met de AOW te herhalen. Haar belangrijkste onderhandelaar Wilna Wind had na een gesprek met Niek Jan van Kesteren, algemeen directeur van VNO-NCW, laten doorschemeren dat werkgevers best tot „een deal” bereid waren. Sinds die avond gold Jongerius als de koningin van de AOW. „Agnes dacht dat ze over water kon lopen”, zegt een van de onderhandelaars. Zelfs het parlement wilde van de ‘echte minister van Sociale Zaken’ wel eens horen welke afspraken eigenlijk in het Catshuis gemaakt waren.

De euforische stemming bij de FNV gaf echter valse hoop aan de achterban en leidde tot onderschatting van de werkgevers. Zij gingen er, net als het kabinet, van uit dat het optrekken van de AOW-leeftijd ook voor de pensioenen gold. „Daarmee sla je twee vliegen in één klap: verbetering van de overheidsfinanciën en van de financiële buffers van de pensioenfondsen”, zegt Van Kesteren. De fondsen maakten voor de tweede keer in vijf jaar een ernstige crisis door. Bovendien leverde twee jaar langer werken verlaging van pensioenpremies op, voor tweederde door werkgevers betaald. Een welkome verlichting in de recessie.

Pas toen minister Donner en zijn staatssecretaris Jetta Klijnsma (PvdA) begin juni een AOW-notitie aan de Kamer stuurden, drong bij het FNV pas goed door wat op het spel stond. „Donner verraste ons daarmee”, zegt zowel Jongerius als vicevoorzitter Peter Gortzak.

Het fiscale voordeel voor pensioenspaarders zou geschrapt worden om langer doorwerken te stimuleren. De brief die Donner al in maart naar de Kamer had gestuurd over het sociaal akkoord, waarin over aanvullend pensioen werd gerept, was kennelijk over het hoofd gezien. Dat met de AOW-leeftijd ook die van het pensioen omhoog zou gaan was voor SER-leden en de PvdA ook vanzelfsprekend. „Dat wist iedereen”, stelt PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer, op wie de FNV de hoop had gevestigd de AOW alsnog te torpederen. De PvdA moest desnoods maar een breuk in de coalitie forceren. De omstreden maatregel stond niet eens in het verkiezingsprogramma. „Laat de burger erover stemmen”, zei ook Jongerius.

Maar toen partijleider Wouter Bos, tevens minister van Financiën, van vakantie terugkwam nam hij iedere twijfel weg. We gaan het doen, liet Bos weten over de AOW-maatregel. „Met de uitspraken van Bos was het voor ons toen helemaal klaar”, zegt Van Kesteren. Ieder voorstel dat werkgevers tot die tijd hadden gedaan was bij de bonden „op de rotsen gevallen”, 65 moest 65 blijven. Van Kesteren: „Daarna is een treurig proces van eindeloos overleggen doorgegaan. Het was hengelen in een bassin waar geen vis in zat.”

„Agnes had toen haar knopen moeten tellen”, meent een SER-lid. Noch een sessie in een hotel in Nulde met Wientjes en Jongerius, noch een diner met de werkgevers- en vakbondstop in restaurant Slangevegt in Breukelen, bracht een akkoord dichterbij. De laatste voorstellen die eind september op tafel kwamen – wie wil kan doorwerken tot 67, maar stoppen met 65 kan ook, wasvoor de werkgevers too little too late.

Op de woensdag voordat de deadline van 1 oktober afliep, vond in het SER-gebouw de ontknoping plaats. In een grimmige sfeer vielen harde woorden. Er lag een laatste voorstel van de Kroonleden op tafel waarover ’s avonds onderhandeld zou worden; werkgevers lieten verstek gaan. „Tuig van de richel”, riep Jongerius.

Daarop ging de politiek voortvarend aan de slag. De coalitiepartijen waren het in 16 dagen eens over een routeplan voor de AOW. „We gaan er zonder kleerscheuren uitkomen”, had Hamer al voorspeld. Vlak voor Kerst had de Kamer de AOW-wetsvoorstellen in huis, inclusief extra maatregelen voor mensen met zware beroepen.

CDA, PvdA en CU hadden het voor elkaar gekregen een akkoord te bereiken over een impopulaire maatregel die niemand aan het begin van het jaar wilde nemen. „Het politieke spel was op dit voorstel uit te komen zonder dat de vingerafdruk van één partij erop te zien is”, zegt CDA’er Van Geel.

Of de hechte band in de coalitie ook in 2010 wordt gehandhaafd, is twijfelachtig. De gemeenteraadsverkiezingen in maart dwingen CDA en PvdA tot meer profiel. Laat het CDA niet denken dat alles kan, zegt Kamerlid Paul Kalma (PvdA), criticus van de AOW-maatregel. Verdere beperking van de verzorgingsstaat is geen goed idee. Met de vakbeweging wil de PvdA het goedmaken. Bij de „herinrichting van Nederland” zullen FNV en PvdA elkaar nog hard nodig hebben, zegt Hamer.

Sociale partners worden weer in elkaars armen gedreven door de omstreden voorstellen over zware beroepen in het AOW-voorstel. „Een paard van Troje”, zegt Van Kesteren (VNO-NCW). „Onwerkbaar”, beaamt Jongerius. Pragmatiek stuurt de polderpartijen, al wisselt de rolverdeling met regelmaat. Maar laat er geen misverstand bestaan over de koers van de FNV die zou moeten kiezen tussen acties of onderhandelen. Jongerius: „Wij blijven zeker meepraten aan tafel. De aanpak van de crisis vraagt van ons een goed businessplan. Zo nodig voeren we actie.”

    • Michèle de Waard