Dit opeten en dan heel hard lachen

Alle gebeurtenissen van het afgelopen jaar komen voorbij in de twee conferences.

Marco Borsato, de crisis, Scheringa; het wordt lachen en blijft toch ook serieus.

oliebol Visser, Dirk-Jan

Onder acht fonkelende kroonluchters waaraan prijskaartjes bungelen, en aan een tafel met champagne, kranten en een schaal oliebollen speelt Jan Jaap van der Wal de oudejaarsconference die morgenavond wordt uitgezonden onder de ondubbelzinnige titel Lekker hard lachen met oliebollen.

Zo ongeveer alles wat we van het afgelopen jaar hebben onthouden, komt voorbij. Niet alleen de faillissementen, van Borsato tot Scheringa, en de crisis in het algemeen, maar ook uiteenlopende kwesties als de dramatische Koninginnedag, het liefdesleven van het Volendamse idool Jan Smit, het alarm rondom het IKEA-filiaal in Amsterdam en „de gruwelijke toekomst” die ons onder Geert Wilders te wachten zou staan. En hij beantwoordt bovendien de vraag waarom het kabinet pas in juni 2010 met harde ingrepen in ’s lands begroting zal komen – dat is er eentje om minstens tot die tijd te onthouden.

Soepel associërend loopt Van der Wal de mijlpalen van 2009 langs, met af en toe een rake grap en af en toe gewoon een duidelijke mening. Of soms zelfs alleen maar een poging te verklaren waarom een bepaald probleem is ontstaan. Wat hij bijvoorbeeld over de Somalische piraten zegt, heeft niets grappigs. Dat is eenvoudigweg de waarheid, hoe zeer die ook in veel media onderbelicht is gebleven.

Uit zulke passages blijkt dat de 30-jarige cabaretier zijn serieuze ondertoon nog niet verloren heeft. Dat is in deze conference tegelijk zijn sterkste en zijn zwakkere punt. Enerzijds doet het immers goed te zien dat Van der Wal zich onderscheidt van de vele vrijblijvende grappenmakers die dezer dagen eveneens van zich laten horen. Mij bevalt zijn ernst wel. Maar sommige andere oudejaarsavondkijkers zullen misschien vinden dat de volgende grap bij vlagen te lang uitblijft.

Lekker hard lachen met oliebollen is Van der Wals tweede. Die titel verwijst vast en zeker, met gepaste ironie, naar de reacties die hem twee jaar geleden ten deel vielen, toen hij zijn debuut in dit genre maakte. „Te serieus, er was simpelweg te weinig te lachen”, oordeelt Youp van ’t Hek in het pas verschenen boek De koning is dood, leve de koning! van Peter Voskuil, over de geschiedenis van de oudejaarsconference. Ook het rapportcijfer 7, dat die uitzending in het kijkcijferonderzoek kreeg, duidt op gemengde gevoelens. „Het programma is inderdaad wisselend ontvangen”, beaamt VARA’s amusementschef Kathleen Warners, „maar ik sta er nog altijd 100 procent achter. Ik vond het een heel erg mooi programma met inhoud.”

Borsato, Scheringa, de crisis en het koningshuis duiken ook een avond later weer op, in de nieuwjaarsconference van Freek de Jonge. „Een nieuwjaarsconference is een oudejaarsconference die op 1 januari wordt uitgezonden”, verklaart de 65-jarige nestor in een persbericht van de VPRO – en daarmee is treffend vastgesteld dat er tussen beide evenementen nauwelijks enig verschil bestaat. Net als Van der Wal tracht ook De Jonge in zijn optreden de tijdgeest te typeren, zoals het een cabaretier in dit jaargetijde betaamt.

De Jonge brengt die zelfs expliciet onder woorden: zijn verhaal gaat over „het geklaag en gekanker in Nederland”. Want: „Er is wat afgejankt, het afgelopen jaar.” De voorbeelden buitelen over elkaar, van de Mexicaanse griep tot Boer zoekt vrouw.

Freek de Jonge is menigmaal – nog veel meer dan zijn veel jongere navolger – verweten dat hij een belerende toon aanslaat. Des te verrassender is het, te concluderen dat deze nieuwjaarsconference ongewoon lichtvoetig is. Bijna zorgeloos. Geen grote symboliek, geen prangende parabel, maar een fonkelend spervuur van grappen die geregeld tot vrolijkheid stemmen. Soms heeft hij daar niet meer voor nodig dan de overheidsfolder Grip op griep of een reeks instructies hoe te handelen bij rampen, eveneens van hogerhand.

De Jonge hoeft uit zulke teksten alleen maar een paar passages voor te lezen om aan te tonen hoe mallotig ze zijn. En hoe lachwekkend. Op zichzelf is het een beproefd procedé (Van der Wal deed zoiets twee jaar geleden ook met een officieel rondschrijven), maar zonder het aplomb van de ware komiek zou dat nooit een komisch hoogtepuntje kunnen worden.

De Jonge gaf zijn optreden de titel Volendam. „Da’s voor de kijkcijfers”, zei hij tijdens een van zijn inspeelvoorstellingen. Maar dat is natuurlijk niet alles. Volendam stond dit jaar model voor twee totaal verschillende verschijnselen: het grote aantal PVV-stemmers dat deze gemeente bleek te bevatten en de nationale belangstelling voor het privéleven van Jan Smit en diens ex-geliefde Yolanthe Cabau van Kasbergen. Bij tijd en wijle leek Nederland één groot Volendam. Van die constatering maakt Freek de Jonge echter minder werk dan men zou verwachten.

Maar mooi is het intussen wel: hoe twee cabaretiers uit verschillende generaties met vergelijkbare middelen het jaar afsluiten.

Oudejaarsconference Jan Jaap van der Wal: donderdag Ned. 1, 22.05 - 23.30 u. Nieuwjaarsconference Freek de Jonge: vrijdag Ned. 2, 22.10 - 23.45 u.

    • Henk van Gelder