Koningin leeft nog in de jaren vijftig

De internetgeneratie zal zich afvragen wie die wereldvreemde vrouw is die haar berispt voor contacten die voor haar normaal zijn, stelt Menno van der Land.

Tot mijn verbazing las ik in de kersttoespraak dat volgens de koningin „het ideaal van het bevrijde individu zijn eindpunt [heeft] bereikt”. Ik vraag me af hoe die opmerking in de toespraak terecht is gekomen. Hoezo ‘eindpunt’? Wat is het eindpunt van individualisering? En wie bepaalt dat? Ook bij de toevoeging „we moeten trachten een weg terug te vinden naar wat samenbindt” bekruipt me een vervelend gevoel. Waar leidt die ‘weg terug’ naartoe? Naar de bekrompen naargeestigheid van de jaren vijftig, toen mensen nog niet vrij werden gelaten om zélf na te denken? Naar de tijd dat mensen hun leven als het ware kregen opgelegd en zich braaf voegden naar wat er door hun sociale omgeving werd verwacht? Dat is misschien de tijd waarin onze koningin is opgegroeid, maar dat is ook een tijd die ver achter ons ligt. Ik heb niets tegen retrospectie, wel tegen valse illusies.

Het beeld dat de koningin vervolgens schetst van de individualisering van de samenleving is een karikatuur. Terecht wijst ze erop dat we bij tegenslag „niet alles alleen [kunnen] verwachten van overheid en maatschappelijke instellingen”. We hebben ook elkaar nodig. Maar vervolgens zegt ze dat „de moderne mens weinig aandacht [lijkt] te hebben voor de naasten” en dat we vooral met onszelf bezig zijn. Is de majesteit zich niet bewust van de miljoenen mensen die zich beroepshalve of als vrijwilliger inzetten voor de wereld om hen heen? Bovendien heeft de majesteit geen enkele aandacht voor de verworvenheden van het individualisme waardoor, kortgezegd, mensen vrij zijn om te zijn wie ze willen zijn. Daarmee vervreemdt ze zich in één klap van miljoenen Nederlanders voor wie de rechten van het individu tot hun kernwaarden behoren.

Even later spreekt de koningin op een ongelooflijk eenzijdige manier over communicatie via internet. Ik kan me voorstellen dat ons staatshoofd zich niet dagelijks op de ‘digitale snelweg’ begeeft, maar de manier waarop ze zich hierover uitlaat, sluit niet aan bij de dagelijkse ervaring van veel mensen. Internet is niet alleen een afstandelijke virtuele wereld. Internet is ook een ontmoetingsplaats, waar je in contact komt met mensen die je anders misschien nooit ontmoet zou hebben. Mensen met wie je een passie kunt delen, mensen met wie je een liefdesrelatie kunt krijgen, mensen met wie je zaken kunt doen.

Ik voel me persoonlijk geraakt als de koningin deze (relatief nieuwe) manier van contact leggen en communiceren waarschuwend afdoet als ‘afstandelijk’ en ‘virtueel’. Ik deel mijn passie (reizen) online met andere reizigers, ik heb jarenlang een relatie gehad met iemand die ik via internet heb leren kennen en voor mijn politieke activiteiten heb ik veel aan online communicatie. Allemaal erg waardevolle ervaringen.

Natuurlijk zijn internetcontacten geen vervanging van de sociale contacten van de ‘fysieke wereld’. Het zijn aanvullingen daarop. Internet en communicatie via e-mail, sociale netwerksites en de „snelle korte boodschapjes” via twitter zijn bovendien al zo lang verweven met ons dagelijks leven, dat de suggestie dat we zouden kunnen terugkeren naar een tijdperk waarin we elkaar fysiek moeten ontmoeten om contact te hebben, iedere aansluiting met de realiteit ontbeert. De koningin geeft daarmee (misschien onbedoeld) de boodschap af dat zij van een andere generatie is. Een generatie die niet zoveel met nieuwe communicatiemiddelen op heeft. Ook daarmee vervreemdt de koningin een deel van de bevolking van zich. Mensen die met internet zijn opgegroeid zullen zich afvragen wie die wereldvreemde mevrouw toch is, die hen waarschuwt tegen de ‘virtuele contacten’ die voor hen juist heel gewoon zijn.

Ik zie mijn individuele vrijheid als een belangrijke verworvenheid en ervaar nieuwe media zoals internet als een waardevolle aanvulling in mijn leven. En nu moet ik me – en met mij vele Nederlanders – aangesproken voelen door de kersttoespraak van de koningin. Ik voel me meer aangesproken door een e-card met een hartverwarmende kerstwens.

Menno van der Land is politicoloog en namens D66 kandidaat voor de gemeenteraad Leiden. Meer informatie op www.mennovanderland.nl.

    • Menno van der Land