Het gaat goed totdat iemand weer iets nieuws verzint

Hoe kon een 23-jarige Nigeriaan springstof aan boord van een vliegtuig krijgen?

En wat was er gebeurd als hij niet was overmeesterd?

Christien MEINDERTSMA,beeldend kunstenaar .In beslaggenomen voorwerpen op luchthaven Schiphol te zien in de Kunsthal. foto VINCENT MENTZEL/NRCH.Rotterdam,17 aug. 2004 Mentzel, Vincent

Hoe veilig willen we vliegen?

Op 10 augustus 2006 deed de Britse politie invallen in panden in Londen, High Wycombe en Birmingham. In totaal 24 Britse moslims werden gearresteerd. Volgens Scotland Yard waren ze van plan vliegtuigen naar de Verenigde Staten op te blazen. De samenzweerders hadden een explosieve vloeistof willen smokkelen in frisdrankflesjes.

Meteen na de arrestaties kondigden de Britse autoriteiten de hoogste staat van alarm af voor het Britse luchtverkeer. Het meenemen van handbagage – tot leesbrillen en de Financial Times aan toe – werd verboden. Het gevolg was chaos op de Britse luchthavens. Na dagen van urenlange vertragingen, afgelaste vluchten en wanhopige passagiers, werden de veiligheidsmaatregelen gaandeweg versoepeld.

Eén voorschrift bleef van kracht zowel in het Verenigd Koninkrijk als internationaal: passagiers mogen niet meer dan 100 milliliter vloeistof meenemen in hun handbagage. Ook op Schiphol wordt sindsdien de kostbare fles single malt bij de scan uit de tas gevist: ‘sorry sir’.

Afgelopen zaterdag, de dag na de mislukte aanslag van de 23-jarige Nigeriaan Umar Farouk Abdulmutallab op een vlucht van Amsterdam naar Detroit, vroegen de VS luchtvaartmaatschappijen extra maatregelen te treffen.

Op Schiphol werden passagiers met bestemming Amerika bij de gate gefouilleerd. Handbagage werd met de hand gecontroleerd. Omdat het rustig was tijdens de feestdagen leidden de extra controles niet tot veel vertraging, zo lieten woordvoerders weten aan het ANP.

Amerikaanse media citeerden afgelopen weekeinde bronnen binnen de FBI, die op anonieme basis details gaven over de mislukte bomaanslag van Abdulmutallab. Volgens deze berichten had de jonge Nigeriaan 80 gram van de explosieve stof Pentaerythritoltetranitraat (PETN) bij zich die hij, mogelijk in een condoom, in zijn onderkleding meedroeg. PETN is het belangrijkste bestanddeel van de beroemde en beruchte Tsjechische springstof Semtex – sinds decennia populair onder terroristen.

Twintig minuten voor de landing in Detroit trok, vertelde de Nigeriaan dat hij last had van zijn maag en trok hij een deken over zich heen. Passagiers hoorden daarop een knal, als van vuurwerk of een knappende ballon. En zagen vervolgens hoe de passagier op stoel 19A in vlammen werd gehuld.

De Nederlandse passagier Jasper Schuringa (32) aarzelde geen moment, zo vertelde hij dit weekeinde aan de Amerikaanse nieuwszender CNN. „Ik moest het vliegtuig redden.” Schuringa sprong bovenop Abdulmutallab en probeerde met zijn handen de brandende substantie tussen de benen van de Nigeriaan te blussen. Met flesjes water, en met de hulp van een brandblusser, werd de uitslaande brand onder controle gebracht. Schuringa sleurde samen met de bemanning de Nigeriaan naar de business class en onderzocht hem op andere explosieven of wapens.

Schuringa is een held, concludeerden Amerikaanse media dit weekeind. Vice-premier Wouter Bos (PvdA) belde om hem te feliciteren.

Maar na de opluchting over de goede afloop rezen er onmiddellijk vragen. Hoe was Abdulmutallab erin geslaagd om springstof aan boord van een vliegtuig te brengen? Hadden de veiligheidsmaatregelen gefaald?

Op grond van de feiten en omstandigheden die tot nu toe naar buiten zijn gekomen, zou het antwoord op die laatste vraag waarschijnlijk ontkennend moeten zijn.

Abdulmutallab kocht in Lagos, de grootste stad van Nigeria, een ticket dat hem via Amsterdam naar Detroit zou voeren. Op Kerstavond, even voor middernacht, checkte hij in voor zijn KLM-vlucht naar Amsterdam. Volgens de Nigeriaanse luchtvaartautoriteiten is Abdulmutallab daarbij twee keer gecontroleerd: bij de paspoortcontrole en nog een keer bij de gate. Daarbij is de Nigeriaan door een detectiepoortje gelopen en is zijn handbagage gescand.

Om ongeveer half zes landde Abultallab op Schiphol. Omdat hij in transit was en de Nederlandse grens niet is gepasseerd, is hij niet gecontroleerd door de marechaussee. Wel is Abulmutallab bij de gate voor vlucht NW253 naar Detroit onderworpen aan een standaard security check. De Nigeriaan moest opnieuw door een poortje en zijn handbagage werd opnieuw gecontroleerd.

De Nationaal Coördinator Terrorisbestrijding (NCTb) liet dit weekeinde weten dat er bij deze check „geen onregelmatigheden” zijn vastgesteld. Maar de NCTb zei er meteen iets bij: de huidige veiligheidsmaatregelen kunnen niet voorkomen dat passagiers „potentieel gevaarlijke voorwerpen” mee aan boord nemen.

Die maatregelen zouden wel genomen kunnen worden. Schiphol heeft sinds 2007 zeventien van security scans in gebruik. De apparaten maken op basis van weerkaatsing een beeld van de contouren van het lichaam, door middel van de zogenoemde millimeter wave-technologie. Het kleine pakketje dat Abdulmutallab op zijn lichaam droeg, zou in een oogopslag zichtbaar zijn geweest.

Maar de security scans zijn nog niet operationeel. „De scan zit nog in een testfase. Dat betekent dat we ze volgens regelgeving van de Europese Unie beperkt en alleen op vrijwillige basis mogen inzetten. Bovendien zijn er bezwaren, zoals de aantasting van de privacy”, zegt woordvoerder Mirjam Snoerwang van Schiphol.

En dus slaagde een 23-jarige bankierszoon, die volgens Amerikaanse media was opgeleid in Jemen, er in om een kleine hoeveelheid explosief materiaal aan boord te krijgen.

Het is niet voor het eerst dat dat gebeurt. In december 2001 smokkelde Richard Reid ruim 30 gram PETN mee in zijn schoenen. Maar voordat de Brit de explosieven kon aansteken, werd hij overmeesterd.

Ook nu is het de vraag of Abdulmutallab in staat zou zijn geweest om een dodelijke explosie te veroorzaken. Raket- en explosievendeskundige Herman Schöyer vermoedt van niet. „De meeste explosieve stoffen moeten onder hoge druk zijn verpakt, wil er een ontploffing optreden. Dat was hier niet het geval.”

En ook als de man niet direct was overmeesterd, was de brand volgens Schöyer niet veel groter geworden: „Tachtig gram PETN brandt in één seconde weg en vliegtuigstoelen zijn brandwerend. Al is direct blussen natuurlijk wel nodig.”

Had Abdulmutallab de PETN in een doosje tegen de wand geplaatst en er een flinke tik op gegeven, dán had het explosief volgens Schöyer een flink gat in de vliegtuigwand kunnen slaan. „Afhankelijk van de hoogte van het vliegtuig had het verschil tussen binnen- en buitendruk de passagiers fataal kunnen worden. Maar als je, zoals deze man, los poeder laat ontploffen, dan gebeurt er weinig. Het spettert wat.”

Commentaar: pagina 17