De witte band en de zwarte hoofddoek

Dienstmededeling: Marc Chavannes is op vakantie, Steven de Jong neemt tijdelijk het blog over. De islamitische beschaving kent een schaamtecultuur, het christendom is een schuldcultuur. Met deze tegenstelling probeerde voormalige Eurocommissaris Frits Bolkestein gisteren in de Volkskrant het ‘multiculturele drama’ te verklaren. Dat doet hij aan de hand van een waslijst aan incidenten. Waaronder een

Dienstmededeling: Marc Chavannes is op vakantie, Steven de Jong neemt tijdelijk het blog over.

De islamitische beschaving kent een schaamtecultuur, het christendom is een schuldcultuur. Met deze tegenstelling probeerde voormalige Eurocommissaris Frits Bolkestein gisteren in de Volkskrant het ‘multiculturele drama’ te verklaren.

Dat doet hij aan de hand van een waslijst aan incidenten. Waaronder een trambestuurder die geen kruisje op zijn uniform mag dragen, een islamitische advocaat die niet hoeft op te staan voor de Nederlandse rechter en een hogeschool die haar kerstboom verwijderde om moslims niet voor het hoofd te stoten.

Mattheüs

Door deze inschikkelijke houding wint de islam steeds meer terrein in een Europa dat getekend is door het christendom, stelt de liberaal. “Wie zichzelf verhoogt zal worden vernederd, en wie zichzelf vernedert zal worden verhoogd”, zo illustreert hij zijn betoog met Mattheüs 23:12. Bolkestein hecht aan die christelijke wortels, maar vindt dat geen reden om de islam met zelfrelativering en zelfkritiek tegemoet te treden. In tegendeel. Hij verdedigt de Italiaanse premier Silvio Berlusconi die na de aanslagen in 2001 zei dat de westerse beschaving “superieur” is aan die van de islamitische wereld.

Gods toorn

Natuurlijk, Bolkestein heeft met zijn betoog een politieke boodschap, die dezer dagen rap aan omstredenheid inboet. Los van dat is het stuk op zijn beurt weer een aansporing voor zelfonderzoek. De zwart-wit film Das Weisse Band (Michael Haneke, 2009) kan daarbij helpen. In het noord-Duitse plattelandsdorp van vlak voor de eerste wereldoorlog is de dominee alles: gezinshoofd, dorpshoofd, rechercheur, rechter en beul. Als zijn bovenlip trilt, daalt Gods toorn neer. Deze film is de ultieme karikatuur van het protestantisme. Of zoals Bolkestein de Ierse dichter Yeats citeert: “Kom vestig op mij dat beschuldigende oog, ik dorst naar beschuldiging.”

Die schuld manifesteert zich in een witte band, die de domineeskinderen om hun bovenarm moeten dragen omdat ze een huisregel hebben overtreden. Zoon Martin neemt dat heel zwaar op. “Ik gaf God de gelegenheid mij te doden, maar hij deed het niet. Hij heeft het dus goed met me voor.” Dat zegt hij als hij door de dorpsonderwijzer van een gevaarlijk hoge brugleuning wordt gehaald.

Protestantse orde

De schok is groot als het in zichzelf gekeerde dorp geplaagd wordt door incidenten die zelfs in een grote stad voor beroering zouden zorgen. Het bloemkolenveld van de baron wordt vernield, een schuur gaat in vlammen op, de parkiet van de dominee wordt gespietst en de zoon van de baron wordt ontvoerd en mishandeld. “De gene die dit gedaan heeft is onder ons”, waarschuwt de baron op een dorpsbijeenkomst. Als de dorpsonderwijzer met aanwijzingen komt dat de schuldigen zich onder de families van de notabelen lijken te bevinden, wordt hem door de dominee een verbanning in het verschiet gesteld: liever een doofpot dan een gemeenschap die uit elkaar valt.

Wie de schuldige is doet er opeens niet meer toe. Das Weisse Band is een opvoering in orde. Geen rechtsorde, maar protestantse orde. De meest karakteristieke scène is het bezoek van de kleine Gustav aan zijn vader de dominee. Gustav heeft een ziek vogeltje gevonden en vraagt toestemming om het te verzorgen. “Dat is een zware verantwoordelijkheid”, zegt de dominee. “Je zult vader en moeder tegelijkertijd zijn.” Raak er niet aan gehecht, zegt hij gedecideerd, want de vogel moet uiteindelijk weer terug naar de vrije natuur. “En Pipsi dan”, vraagt het jongetje, doelend op het dan nog levende parkietje van de dominee. “Pipsi is in gevangenschap opgegroeid, die hoort in de kooi.”

Geweten

Bolkestein is – en velen met hem – uit die kooi gevlogen. Hij leeft in vrijheid en propageert die met bravoure, maar zal blijkens zijn betoog het Eurochristelijke nest nooit verloochenen. Het deurtje blijkt, getuige zijn stuk, nog altijd open te staan. De vraag is echter of hij er goed aan heeft gedaan met het christendom te schermen in zijn kritiek op de in zijn ogen inferieure islam. De schuld van het christendom en de schaamte van de islam liggen eigenlijk heel dicht bij elkaar. Wie schuldig is zal zich schamen, en wie zich schaamt zal verlost worden door boetedoening. Ieder mens torst nu eenmaal een geweten met zich mee. Christenen, moslims én Bolkestein.

Misschien een idee voor regisseur Michael Haneke, of beter zijn islamitische collega, om een film te maken over de schuld/schaamte-cultuur in een door moslims gedomineerde stadswijk. De Zwarte Hoofddoek zou een geschikte titel zijn.

Wat vindt u? Slaat het Westen, zoals Bolkestein stelt, door in zijn zelfkritiek? Verschilt het christelijke Europa in zijn basis echt zoveel met de islamitische beschaving? Of zijn de problemen met homoseksuele docenten op de Veluwe van een zelfde orde als de incidenten met moslims die weigeren vrouwen de hand te schudden? En is het verstandig om in het integratiedebat de christelijke wortels van Europa te benadrukken?

NB: Alleen reacties onder vermelding van voor- en achternaam worden geplaatst.

    • Steven de Jong