Reis in de Oriëntexpres van de geest

Welke verhalen schuilen achter de geriatrische patiënten in een verzorgingstehuis? Beeldverhaal ‘Rimpels’ onthult en ontroert.

„Hoe is het met de kinderen?” De vraag brengt me van mijn stuk. „Goed, ma.” Hoe vaak heeft mijn moeder deze vraag vanmiddag al gesteld? In een vlaag van helderheid heeft ze verteld dat in haar hoofd langzaam mist opwarrelt. Soms ziet ze nog haarscherp wat er is gebeurd, dan weer worden haar herinneringen aan het zicht onttrokken. Zeker de herinnering aan wat net is gezegd.

Ze heeft zich geschaard in het groeiende leger mensen dat langzaam in hun verleden aan het verdwalen is. Varend op het kompas van de herhaling proberen ze op de weg te blijven. Tegen deze ervaring bekijk ik Rimpels van Paco Roca. Is dat wel piëteitsvol, een beeldverhaal over alzheimerpatiënten? En kan dat ook nog leuk zijn? Ja, het is een document met respect voor onze demente naasten en er valt om te lachen.

De hoofdpersonen zijn herkenbare mensen geworden, zij het met karikaturale trekken. Neem Ernest, een norse, grijze muis die directeur is geweest van een bankfiliaal. Niet onmiddellijk sympathiek, maar met invoelbare angsten. Hij staat afgebeeld op de voorkant van het album. Daar zit hij naast een jonge dame in een treincoupé. Die dame met stola is mevrouw Rosa.

In het verzorgingshuis waarin Ernest is terechtgekomen, zit zij altijd aan het raam naar buiten te staren. Voor ons, bezoekers van het tehuis, is zij een oud vrouwtje dat urenlang de tuin in kijkt. Maar zelf ziet zij zich als een jonge vrouw in de Oriëntexpres. „De Karpaten zijn prachtig in het voorjaar”, zegt ze tegen het eind van het verhaal en je hoopt dat ze een mooie reis zal hebben.

Op de cover zien we mevrouw Rosa in de trein. Ernest zit naast haar en steekt zijn hoofd uit het raam. Foto’s waaien uit zijn open schedel. Een eeuwig verlies op weg naar het Zuiden.

Die weg hoeft niet per se saai te zijn. Emiel, de belangrijkste bijfiguur, roept met zijn recalcitrante en zelfs ronduit delinquente gedrag, Jack Nicholson in herinnering. In One flew over the cuckoo’s nest uit 1975 speelt Nicholson een gedetineerde die simuleert dat hij psychisch gestoord is. Tot zijn schrik wordt hij opgenomen in het gekkenhuis. Daar blijkt hij niet zo verschrikkelijk af te wijken van de ingezetenen. Zijn rebelse houding werkt louterend op een aantal patiënten en zorgt voor een dramatische wending. Die film vertolkte het breed gedragen idee dat de wereld dolgedraaid en wreed was. Wie dat besefte of daaronder leed, werd opgesloten in het gekkenhuis, een wereld die nog gekker en wreder was. In One flew over the cuckoo’s nest werd die wreedheid gepersonifieerd door de hoofdzuster.

Misschien wordt het idee dat de wereld is dolgedraaid nog steeds door velen gedragen. Maar in Rimpels zijn het niet de gezagsdragers en ordehandhavers die wrede rollen vertolken. Nu zijn het de bejaarden zelf die dat doen. De een gooit zonder bijbedoelingen een bal keihard op het hoofd van een tehuisgenoot. De ander verstoort uit onmacht een spel. En de derde doodt zelfs iemand. Niet uit de slechtheid van zijn hart, maar omdat hij door het snurken van zijn kamergenoot wordt geplaagd.

Vrijwel alle tehuisbewoners worden geplaagd door wanen en angsten. Van de angsten is die voor de ‘tweede verdieping’ terecht, want daar komen de echt zware psychiatrische gevallen. En daar ga je dood. Hoe ‘gestoord’ beneden iedereen ook is, ze weten: het kan erger. Eén keer gaan Emiel en Ernest boven kijken. Ernest wordt meteen aangeklampt door een hoogbejaarde vrouw die vraagt: „Hebt u mijn ouders gezien? Ze moeten me komen halen.”

Rondkijkend beseft Ernest, die steeds verder heen raakt, dat het boven inderdaad erger is dan beneden. Hij probeert dan ook uit alle macht te voorkomen dat hij op de tweede verdieping komt. De lezer weet echter dat Ernest de gang naar boven niet kan stoppen.

Paco Roca: Rimpels, Uitgeverij Silvester. circa 20 euro. www.silvesterstrips.nl

    • Hans Moll