Kettingzaag in het paradijs

De wereld van het kind is gruwelijk vriendelijk, zo blijkt uit bijvoorbeeld Teletubbies. Maar is dat blije kinderuniversum niet doorgeslagen naar al te zoete koek? Ook van enge, wrede verhalen kunnen kinderen genieten.

A life-like sculpture of three hanged boys is installed in one Milan's busiest squares May 6, 2004. The sculpture by Italian artist Maurizio Cattelan has caused controversy in the city. REUTERS/Stefano Rellandini SR/SM REUTERS

Een stel jongens in Nederland op een bevroren zee. De groep is uit schaatsen, een van hen heeft een rode kater meegenomen. De vier poten zijn in pek gedompeld, eronder zijn walnootdoppen geplakt. De kat wordt op het ijs gezet en glibbert, de gierende wind voert het rode dier mee het witte sneeuwlandschap in. Weg, de dood tegemoet.

De proloog van Thomas Rosenbooms roman Gewassen Vlees beschrijft deze scène zo helder, dat het beeld van de kater zeilend door het ijslandschap je voor altijd bijblijft. In een interview met deze krant legt Rosenboom uit dat een kat op notendoppen op het ijs zetten in de achttiende eeuw (waarin het boek zich afspeelt) bij de Friese folklore hoorde – de ijspret.

Kinderen schuwen wreedheid niet. Toch willen volwassenen, geheel naar ideeën uit diezelfde achttiende eeuw, het kind een zo onbezorgd mogelijke jeugd geven. Waarom ook niet, ellende komt vanzelf wel op het levenspad, net als wreedheid en geweld. Maar is dat onbezorgde kinderuniversum niet doorgeslagen naar al te zoete koek? De kinderidylle heeft absurde vormen aangenomen. Onlangs hoorde ik een moeder zeggen na overlijden van een huisdier: „Liever niet tegen mijn dochter zeggen dat het konijn dood is, ik heb gezegd dat Flappie naar de Teletubbiehemel is.”

We houden het twintigste-eeuwse kind zo ver mogelijk van de dood: oma slaapt voor altijd en gestorven huisdieren zijn verhuisd naar het paradijs. De wereld van het kind is gruwelijk vriendelijk. Succesvolle programma’s zoals Teletubbies weerspiegelen deze ideale kinderbubbel. Er wordt van alles uit de kast getrokken voor het onschuldige jonge geluk: hoge sussende stemmetjes, ronde vormen, vrolijk gespring, pasteltinten en vooral veel herhaling. Kleine kinderen zijn er dol op.

In mijn jeugd genoot ik van de verhalen die ons dagelijks werden voorgelezen uit de kinderbijbel. Daniel in de leeuwenkuil, zou hij worden verscheurd en opgegeten? Absalon, die met zijn wapperende rode haren aan een boomtak bleef haken toen hij te paard aan zijn belagers trachtte te ontsnappen, zodat het lot onontkoombaar toesloeg en zijn hoofd werd afgehakt. Genieten geblazen, die enge verhalen, ik lag er niet wakker van – en dat gold trouwens ook voor sprookjes. Als het verhaal voorbij was, herinnerde ik me de beelden vooral alsof het schilderijen waren: een hoofd bungelend aan rode haren om een tak; een kat zeilend over de ijszee.

Een vader in Amsterdam vertelde me dat hij zijn kinderen geen sprookjes meer voorleest omdat hij hen niet met bloeddorst wil confronteren. Kinderen hoeven de zwarte kant van het leven niet te kennen. Kinderprogramma’s, kinderliteratuur, kinderseries vermijden en verbloemen wreedheden. Maar er zijn, met mij, vele kinderen die houden van sprookjes en bijbelverhalen. Is dat alleen maar om het griezelelement?

Een hedendaagse parabel, sinds 2000 op het internet en met cultstatus bij zowel kinderen, pubers als volwassenen, is Happy Tree Friends, afgekort als HTF. Deze Amerikaanse serie korte animaties is gemaakt met het eenvoudige webprogramma Adobe Flash door Kenn Navarro en Rhode Montijn. De serie begint steeds met een pesterig zoet liedje à la Teletubbies. Stel je vervolgens een cartoon voor met heldere kleuren en lieve zachte diertjes, manga-achtige wezentjes die in een droomwereld leven. Gooi er een kettingzaag bij, wat gebroken glas plus een roestige spijker en je bent in het land van de Happy Tree Friends. De makers waren de lieve kinderwereld, volgestouwd met reclame en stompzin, meer dan zat en vroegen zich af hoe het zou zijn om in cartoonland een konijntje te fileren.

Afgelopen oktober was Happy Tree Friends een van de populairste webseries. De serie werd 20 miljoen keer bekeken. Ook is de animatie de meest gedownloade iTunes-podcast van dit jaar. „We willen elkaar aan het lachen maken”, zeggen de makers van HTF zelf. „En we proberen het zo simpel mogelijk te houden, omdat we een verhaaltje willen vertellen. Het gaat ons niet om goorheid om de goorheid. Er moet altijd een element in zitten dat je tegelijk laat lachen en ineenkrimpen.”

Wat had beeldend kunstenaar Maurizio Cattelan eigenlijk voor ogen toen hij in 2004 op het Piazza XXIV Maggio in Milaan drie levensechte poppen, die kinderen voorstelden, aan hun nek ophing aan een eikenboom? De bevolking van Milaan was geschokt. Had het werk in een galerie of museum gehangen, dan had niemand het wat kunnen schelen. Ik zag de afbeelding van de installatie in de wetenschap dat het kunst was. En ik vroeg me af waarom ik dit afgrijselijke beeld toch zo mooi vond. De poppen waren hyperrealistisch: het leken wel echte kinderen. Drie jonge jongens, onschuldig op blote voeten, de armen langs het lichaam. Gekleed in blauw, zwart, beige, de een in spijkerbroek, de ander in tuinbroek, omringd door een weelderig groen bladerdak. De jongetjespoppen keken niet ongelukkig, die met het zwarte haar glimlachte zelfs sardonisch. Dat vond ik adembenemend.

Cattelan beweert dat hij in zijn werk op zoek gaat naar zijn inner child. Volgens hem is de kindertijd, „waar fantastische dromen en trauma’s samenkomen” de plaats waar hij altijd naar terugkeert. Op een ander plein in Milaan werden ooit Mussolini en zijn minnares ondersteboven opgehangen, overigens wel pas na hun dood. Cattelan, een Italiaan die gedeeltelijk in New York woont, is zich van die geschiedenis bewust.

Kort na de onthulling van Cattelans Hanging Kids zette Franco Di Benedetto, inwoner van Milaan, een trap tegen de boom, klom erop met een zaag in zijn handen en sneed twee touwen door. De kinderen vielen kapot. Terwijl hij de derde pop probeerde te ‘bevrijden’, viel Benedetto van de ladder, raakte gewond en werd afgevoerd naar het ziekenhuis. De brandweer kwam ter plekke en haalde de derde pop weg, zodat er alleen nog drie touwen aan de oudste boom van het plein bengelden. Ik heb niet kunnen achterhalen hoelang deze ‘lege touwen’ op het plein te zien waren. Overigens gaf dit hele verhaal de verkoop van het werk van Maurizio Cattelan een flinke impuls.

Er volgde een rechtszaak. Een argument om de daad van de vernieler te rechtvaardigen was dat de drie opgehangen poppen te schokkend zouden zijn voor echte kinderen. Die zouden de kunstcontext nog niet kunnen begrijpen. De rechter oordeelde dat Di Benedetto 309 euro moest betalen of twee maanden gevangenisstraf uitzitten.

Het verhaal van Cattelans installatie had zo een aflevering van Happy Tree Friends kunnen zijn. Er vindt een ongeluk plaats waarop vervolgens nog meer ongelukkigheden volgen – die je onwillekeurig doen glimlachen, wat absurd! De gebeurtenissen zijn trapsgewijs opgebouwd, het een veroorzaakt het ander en in de animatieserie leidt dat steevast tot bloed en verminking.

In de HTF-aflevering Eyes Cold Lemonade zie je de schattige roze eekhoorn Giggles zitten naast het lichtblauwe stinkdier Petunia. De beestjes zitten in een krukkig in elkaar gezet stalletje limonade te maken. Heel voorzichtig snijdt de giechelende Giggles een citroen. Heel goed: ze snijdt zich niet in de vingers. Boven haar hoofd schiet een plank los, je schrikt ervan en ‘whap’ haar smoeltje is een rode vlek. Even later is de stand weer gerepareerd en Giggles verbonden. Haar gezicht is één groot verband, waardoor ze niets ziet, al blijft ze vrolijk citroenen snijden. Petunia is heel tevreden, het limonade maken schiet op. Weer schiet een plank los, nu kost het Petunia de kop. Haar oog rolt tussen de citroenen en Giggles, die immers niets ziet, pakt het oog, snijdt het doormidden, wringt het uit, schenkt een glas vol. Tenslotte doet ze er ijsblokjes en suiker bij. En om het af te maken een schijfje oogbol – wat weer een mooie verwijzing is naar Bunuels film Un Chien Andalou.

Journaliste Kathy Ellison schreef een verontwaardigd artikel in The Washington Post nadat ze haar zesjarige zoon had betrapt terwijl hij grinnikend naar een aflevering van Happy Tree Friends keek. Ze schrijft: „We dachten als ouders onze elektronische vijanden te kennen: de shoot-’em-up videogames, de pedofiele webstalkers. Maar nee, nu is er een nieuw fenomeen in massa-entertainment: de Internet flash-cartoon, puur om te shockeren.” Ellison schrijft ook dat ergens in een hoekje van de website vermeld wordt dat de serie niet geschikt is voor kleine kinderen, maar dat haar zoon nog niet goed kan lezen. Het HTF-team is trots op dit artikel en verwijst er herhaaldelijk naar.

Door de installatie van Cattelan vroeg ik me af waarom wrede beelden zo wonderlijk mooi kunnen zijn. Ja, ik hoop dat dood, geboorte, wreedheid en geweld niet onder tafel worden geveegd, onzichtbaar worden gemaakt. Met wreedheid is het eigenlijk net als met drugs, als je de jeugd er ver van houdt en het ze verbiedt, kan het juist zeer interessant worden, maar als kinderen zien wat voor ellende het oplevert, is het interessante er snel af.

Hoe gruwelijkheden en geweld worden verpakt in een kunstwerk, of dat nu is door een animator, een schrijver of beeldend kunstenaar, ligt natuurlijk aan de kwaliteit van de maker. In de proloog van de roman Gewassen Vlees zeilt de rode kater onbekende verten tegemoet. Het jongetje, Petrus, van wie de kat is, offert het geliefde dier op omdat hij indruk wil maken op de andere jongens. Hij wil erbij horen maar wreed is hij niet. Terwijl Petrus kijkt naar het gestunteld van de kat, glibberend op zijn doppen over het ijs, zegt hij: „Als hij maar neerliggen kon, tot het bedaren van de storm. Hij zou rustig huistoe kunnen gaan.”

Happy Tree Friends: http://htf.atom.com/Maurizio Cattelan: www.mauriziocattelan.org

    • Ine Poppe