Kampioen der casinokapitalisten

Bernard Madoff werd dit jaar de grootste boef uit de financiële geschiedenis. Hij had zeker eerder ontmaskerd kunnen worden. Waarom gebeurde dat niet?

TO GO WITH AFP STORY by Virginie MONTET, Lifestyle-Halloween-offbeat A employee of Spirit Halloween shows off this years hottest Halloween outfit, the rubber Bernie Madoff mask outside their New York store October 16, 2009. The mask based on the real Bernard L. Madoff ,who pleaded guilty in March to a Ponzi scheme that lasted decades and cost investors tens of billions of dollars. Madoff is serving a 150-year prison sentence. Rubber masks of Madoff, US President Barack Obama and the late "King of Pop" Michael Jackson are among the most popular items Halloween fans are buying to shake off the economic doldrums and go trick-or-treating on October 31. AFP PHOTO/TIMOTHY A. CLARY = MORE PHOTOS IN IMAGE FORUM = AFP

Adam LeBor: Madoff. Miljardenfraude van een meesteroplichter. Vertaald door Miranda Kerkhout en Ireen Niessen. BBNC, 272 blz. € 17,95

Erin Arvedlund: Madoff. The Man who Stole $65 Billion. Penguin, 320 blz. €13,- De vertaling (van Mario Molegraaf) is verschene. bij Bert Bakker. 368 blz, €24,95

In juni van dit jaar werd de 71-jarige beurshandelaar Bernard Madoff veroordeeld tot 150 jaar gevangenisstraf. De jaren die hem resten, zal hij slijten in een federale gevangenis in North Carolina. Hij graveert daar naam- en adresplaatjes, een secuur werkje dat de neurotisch nette Madoff waarschijnlijk wel een zekere voldoening geeft.

Madoff wordt beschouwd als de grootste dief uit de geschiedenis, al is met dergelijke kwalificaties altijd voorzichtigheid geboden. Volgens de advocaten die de restanten van zijn frauduleuze imperium moeten opruimen, heeft hij ruim 18 miljard dollar verduisterd. Zeker geen 65 miljard, zoals hier en daar wordt beweerd. Hij deed dat door een zogenoemde Ponzi- fraude: hij bood mensen die hun geld bij hem belegden een relatief hoog en vooral onwaarschijnlijk regelmatig rendement, dat hij betaalde met de inleg van gretige nieuwe investeerders, die een dergelijk rendement ook wel zagen zitten. Madoff was de kleinzoon van uit Oost-Europa afkomstige joodse immigranten. Direct na het verlaten van college in 1960 begon hij een firma die in aandelen handelde op de New Yorkse beurs. Die aandelenhandel was op dat moment nog een traag en traditioneel bedrijf, waarin de transacties per telefoon en op papier werden verwerkt. Ten behoeve van de afhandeling van de papierwinkel werd de beurs elke week op woensdag gesloten.

Begin jaren zeventig werd de National Association of Securities and Dealers Automated Quotations (NASDAQ) opgericht met de bedoeling de beurshandel elektronisch te bespoedigen. Dat leidde via verschillende tussenstappen twintig jaar later tot een volledig elektronische beurshandel, die het mogelijk maakte enorme volumes te verwerken. Hoewel Madoff bepaald niet de uitvinder was van deze elektronische handel, zoals hij soms wilde doen geloven, was hij er wel vroeg bij. Zo werd hij een van de grootste beurshandelaren, die op zijn hoogtepunt zo’n 10 procent van het handelsvolume van de New York Stock Exchange afhandelde. Met deze volstrekt legitieme handel werd hij multimiljonair. Hij was bovendien een man van aanzien die tal van bestuursfuncties bekleedde bij de NASDAQ en andere instituties in Wall Street. In Washington was hij een geziene en succesvolle lobbyist. De vraag is waarom en op welke wijze een beurshandelaar die zijn schaapjes ruimschoots op het droge heeft, een superoplichter is geworden.

Beleggingsadviseur

Die vraag wordt ook in de hier besproken boeken niet op bevredigende wijze beantwoord. Het is niet duidelijk of hij het geld dat vrienden hem al in de jaren zestig toevertrouwden aanvankelijk normaal heeft belegd, of dat hij als beleggingsadviseur van begin af aan een oplichter was. Madoff zelf heeft verklaard pas in de vroege jaren negentig met zijn Ponzi-fraude te zijn begonnen. Waarschijnlijker is dat hij veel heeft verloren in de beurscrisis van 1987, toen tijdelijk de gaten wilde stoppen met geld van nieuwe investeerders, de achterstanden niet meer goed heeft kunnen maken en zo van kwaad tot erger is geraakt. Dat blijft echter speculatie.

Dat Arvedlund en LeBor deze vraag niet weten te beantwoorden is niet zo erg, want de precieze gang van zaken in Madoffs fraude is nu eenmaal nog niet ontrafeld. Erger is dat beide auteurs een ronduit waardeloos boek hebben geschreven. Arvedlund maakt de indruk een paar artikelen haastig aan elkaar te hebben geplakt, zodat haar boek wemelt van de herhalingen. LeBor is slordig vertaald, wat hij overigens niet kan helpen. Beide boeken hadden zonder enige moeite gereduceerd kunnen worden tot een essay van 75 bladzijden. Zowel Arvedlund als LeBor verschaft grote hoeveelheden volstrekt overbodige informatie. Wie zich snel en beknopt wil informeren kan beter het lemma in de Wikipedia lezen.

Uitverkorenen

Hoe is het intussen mogelijk dat een fraude van deze immense omvang op zijn minst twintig jaar door heeft kunnen gaan? Die vraag laat zich weer splitsen in twee andere vragen: waarom waren mensen bereid zoveel geld bij Madoff te investeren en waarom hebben de controlerende instanties, in het bijzonder de Securities and Exchange Commission (SEC), niets in de gaten gehad? Madoffs rendementen waren, als gezegd, relatief hoog en werden met eentonige regelmaat betaald, ook als het slecht ging met andere beleggingsfondsen. Bovendien hing er rond zijn beleggingsfonds een sfeer van geheimzinnigheid en exclusiviteit. Het was een voorrecht om bij Madoff te beleggen; je behoorde tot een groep van ‘uitverkorenen’. Gedetailleerde vragen naar de gang van zaken werden afgepoeierd. Zijn strategie bleef raadselachtig. Wie bleef vragen, werd eruit gegooid.

Tal van investeerders moeten hebben vermoed dat het geen zuivere koffie was, maar ja, de rendementen waren geweldig en wie zijn geld terug vroeg kreeg het onmiddellijk, ook als het om zeer grote bedragen ging. Zeker is dat Madoff na de late jaren tachtig nooit een cent heeft belegd. De maandelijkse afrekeningen werden vervalst op een bejaarde IBM-computer. De SEC is bij herhaling aangespoord om een onderzoek in te stellen. Elke financieel deskundige die zich in de zaak verdiepte, begreep dat iets niet in orde was. Dat begon in 1999, het jaar daarna verschenen er artikelen in de pers waarin vraagtekens werden gezet bij Madoffs rendementen.

Pas in 2005 begon de SEC een onderzoek, maar dat werd voortijdig gestaakt. Dat kwam vooral omdat Madoffs beurshandel legitiem was en hij een gezaghebbende figuur. De SEC was tegen die tijd bovendien in coma geraakt. De ware reden dat de megafraude decennia heeft geduurd was de ‘irrational exuberance’ in de financiële sector tussen 1990 en het begin van de kredietcrisis. In het casinokapitalisme was nu eenmaal alles mogelijk. De modale belastingbetaler heeft uiteindelijk de rekening betaald.