Bonaneren dat is zóóó 2009

Bonanerende graaibankiers hadden het gedaan. De tacogriep leidde tot prikleed. En slimmen met wodkatampons werd afgeraden. De taalaanwinsten van 2009.

steenhuis

In april 2009 werd een 37-jarige Gentse buschauffeur die onder invloed van alcohol schoolkinderen uit het buitengewoon onderwijs vervoerde, op staande voet ontslagen. Het was de zoveelste keer dat een buschauffeur in Vlaanderen dronken achter het stuur was betrapt en dit deed de Vlaamse minister van Mobiliteit besluiten bepaalde schoolbussen te voorzien van een zogenoemd alcoholslot. Met een alcoholslot krijg je een bus alleen aan de praat als je een negatieve ademtest hebt afgelegd. Men sprak ook van een drankslot.

Alle politici zeggen weleens dingen waar ze later spijt van hebben, maar Arend-Jan Boekestijn, tot voor kort lid van de Tweede Kamer voor de VVD, geniet op dit punt een zekere reputatie. Zo zei hij op een onbewaakt moment, niet wetend dat de camera nog steeds draaide, dat zijn partijleider Mark Rutte „een schokkend gebrek aan ideeën” had. In maart 2009 volgde een tweede Boekestijntje, zoals deze onhandige uitlatingen in politiek Den Haag worden genoemd. In een discussie op Twitter over dictators schatte Boekestijn het aantal slachtoffers van de Chinese leider Mao op veertig miljoen. Dat vond een medetwitteraar een te lage inschatting, waarop het Kamerlid schreef: „Ja, ik zie wel eens een spleetoog over het hoofd, het zijn er zoveel!”

Zijn grootste Boekestijntje beging Arend-Jan Boekestijn in november door uit de school te klappen over een vertrouwelijke ontmoeting met koningin Beatrix. De onvoorstelbare beginnersfout kostte hem zijn Kamerlidmaatschap.

Vondst van de cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, die in de media zijn gal spuwde over „bonanerende graaibankiers” en over „de bonanerende bancaire sector”. Niets leidde in 2009 tot zo’n grote publieke verontwaardiging als de bonuscultuur, een woord dat we overigens al sinds 1994 kennen en dat toen in deze krant voorkwam in de kop ‘Bonuscultuur werd in jaren tachtig beleid’. Bonaneren is vanzelfsprekend gevormd naar het voorbeeld van onaneren; te veel bonaneren schijnt blindheid te veroorzaken.

In maart 2009 ging hij voor het eerst de lucht in: de cannachopper of hennepheli. De minihelikopter kan de geur van hennep detecteren en beschikt over camera’s waarmee overmatige warmte van hennepplantages kan worden waargenomen. Het machientje is onbemand en wordt op afstand bestuurd. Al bij de eerst vlucht werd een plantage gevonden (krantenkop: ‘Cannachopper heeft direct beet’). Het woord is gevormd van canna(bis) (‘hennep’) en chopper, een Engels woord voor ‘helikopter’.

Een van de mode-uitdrukkingen van 2009: dat is zó… – volgt een tijdsaanduiding die in het verleden ligt. Meestal gaat het om het recente verleden. Twee voorbeelden van internet: ‘Ach, etiquette, dat is zó 2008’; ‘Dingen die kapot zijn weggooien of een mannetje laten komen? Dat is zó 2008!’ (bron: vrouwonline.nl). Het gaat hier om een vertaling van het Engels that is of that’s so....

Je moet het hem nageven: Geert Wilders weet hoe je moet scoren in de media. Originele beeldspraken, treffende vergelijkingen, korte soundbites – iedere politicus leert zijn pr-lesje, maar Wilders beheerst deze vaardigheden als een meester.

Half september 2009 was het weer raak, tijdens de Algemene Beschouwingen. Toen zei hij: „Voorzitter, dit land kent accijnzen op benzine en diesel, parkeervergunningen en een hondenbelasting, had een vliegtaks en heeft een verpakkingstaks, waarom dan niet een hoofddoekjesbelasting? Een kopvoddentaks. Gewoon één keer per jaar een vergunning halen en dan meteen even aftikken. Duizend euro per jaar lijkt me een mooi bedrag. Zo gaan we eindelijk eens iets terugverdienen aan wat ons al zoveel heeft gekost. Ik zou zeggen: de vervuiler betaalt.”

Niet alleen het idee riep veel weerstand op, ook het woord kopvoddentaks wekte verbazing. Kopvod voor ‘hoofddoek’? Had Wilders dit zelf verzonnen?

Nee. Weliswaar debuteerde kopvod in 2009 dankzij Wilders in de Tweede Kamer en in de gedrukte media, maar in discussiegroepen op internet komt het al sinds 2001 geregeld voor, vaak op rechtse en extreemrechtse sites, zoals van het Stormfront.

Kopvod is samengesteld volgens een beproefd taalkundig procedé, waarbij van een woord een synoniem wordt gezocht in een lager (platter) register, zoals taalkundigen dat noemen. Voor ‘hoofd’ is dat kop, voor ‘doek’ is dat vod. Ziedaar kopvod, met binnenrijm, net als rotkop en losbol. Pas hetzelfde procedé toe op het woord gezichtscrème en je krijgt bijvoorbeeld smoelsmurrie, bekvet en ponemsaus.

‘Er is nu kunstsperma, maar man blijft nodig’, kopte NRC Handelsblad in juli 2009. Het eerste kunstsperma werd door Britse wetenschappers gemaakt uit embryonale stamcellen. De man blijft (voorlopig) nodig omdat niet duidelijk is of de spermacellen die de onderzoekers van Newcastle University in hun lab lieten groeien wel eicellen kunnen bevruchten. Bevruchtingsproeven met menselijk labsperma (ook een nieuw woord) zijn in Groot-Brittannië namelijk verboden, dus dat kon niet worden getest. Wel werden bij muizen eicellen bevrucht met kunstsperma. Dat experiment leverde slechts muisjes op die jong overleden.

In het Frans komt het woord al langer voor, maar in Nederlandse kranten was het niet eerder gesignaleerd: de machocratie, een staat die wordt geleid door een man die geen regelrechte dictator, maar wel een enorme haan is. In april 2009 kopte NRC Handelsblad boven een stuk van Hubert Smeets: ‘Berlusconi en Poetin zijn leiders van een nieuwe staatsvorm: de machocratie’. In dit artikel schreef Smeets: „Of hun machocratie bij Lobith halt houdt, is onzeker. Maar het is geen overbodige luxe om machocraten als Poetin en Berlusconi in de gaten te houden. Als zij de economische crisis politiek weten te overleven, kunnen ze de inspiratie worden voor andere leiders in spe.”

„Je kent het wel”, aldus de website www.mamaappelsap.nl. „Je luistert radio of cd, en onbewust (of bewust) zing je een Nederlandse tekst op een nummer dat toch echt in een andere taal gezongen wordt.” Sinds 2009 wordt dit verschijnsel Mama Appelsap genoemd, een aanduiding die is bedacht door Timur, een dj bij BNN. Mama Appelsap is zelf een ‘verhoring’ van een fragment uit een lied van Michael Jackson, Wanna be starting something, waarin Jackson deze betekenisloze riedel zingt: „Mama se, mama sa, mama coo sa” – wat in het Nederlands inderdaad klinkt als ‘Mama Appelsap’. In het Engels wordt zo’n verhoring al sinds 1954 een mondegreen genoemd, een woord dat is bedacht door de Amerikaanse schrijfster Sylvia Wright (die als meisje de liedregel ‘And laid him on the green’ verstond als ‘And Lady Mondegreen’).

In Nederland krijgen jaarlijks gemiddeld 700 vrouwen per jaar baarmoederhalskanker. Baarmoederhalskanker wordt bijna altijd veroorzaakt door een infectie met een zogenoemd HPV-virus, dat via seksueel verkeer overgedragen kan worden door mannen en vrouwen. Om het aantal gevallen van baarmoederhalskanker omlaag te brengen, besloot de overheid om meisjes van 12 jaar een vaccinatie tegen baarmoederhalskanker te geven. In de volksmond werd deze vaccinatie de meidenprik genoemd. De campagne was geen succes. Roel Coutinho, verantwoordelijk voor de bestrijding van infectieziekten in Nederland, zei hierover: „Maar dan moeten mensen zich ook laten vaccineren. En die bereidwilligheid staat bij de meidenprik ter discussie.”

De Mexicaanse griep, officieel Influenza A (H1N1), is een grieppandemie van een nieuwe stam van het H1N1-varkensgriepvirus. De griep werd in maart 2009 voor het eerst vastgesteld in Mexico, vandaar deze benaming. Aanvankelijk dacht men dat de ziekte werd overgedragen door varkens; om die reden sprak men, in de eerste dagen na de uitbraak, van varkensgriep (een woord dat we sinds 1997 kennen) en zelfs van Mexicaanse varkensgriep. De eerste protesten tegen het woord varkensgriep kwamen uit Israël. Op eigen houtje verklaarde Yakov Litzman, onderminister van Volksgezondheid en verbonden aan de ultraorthodoxe coalitie Verenigd Torah Judaïsme, dat hij varkensgriep zou vervangen door Mexicaanse griep. Niet omdat deze griep helemaal niet wordt verspreid door varkens, maar omdat varkens volgens de Joodse leer onreine dieren zijn. Een en ander leidde per omgaande tot een protest van de Mexicaanse ambassadeur in Israël, Federico Salas, die vreesde voor het imago van zijn land, maar zoals bekend heeft dit niet mogen baten. In de volksmond wordt Mexicaanse griep wel tacogriep genoemd. Vaccinatie tegen de Mexicaanse griep, najaar 2009, leverde een stroom gelegenheidssamenstellingen op, zoals prikleed, priktafel, prikoperatie en prikcampagne.

Professionele beleggers werken doorgaans met geautomatiseerde beleggingssystemen, maar hoe zit dat met de thuisbelegger? Die laat zich behalve door zijn kennis en intuïtie leiden door zijn emoties en dat is in deze tijden van omvallende banken, bezuinigingen en ontslagen een slecht idee. Gelukkig bedachten Philips, de Vrije Universiteit en de bank ABN Amro een oplossing om deze kwetsbare groep te hulp te komen: een armband die de weerstand van de huid meet en met gekleurde ledlampjes waarschuwt „als je niet in de rationele bui bent die nodig is om goed afgewogen financiële keuzes te maken” (aldus deze krant). Deze armband wordt de Rationalizer of EmoBracelet genoemd.

„Een Amerikaanse tiener hing zichzelf op nadat een ex-vriendje een naaktfoto van haar via de gsm had verspreid. Haar moeder waarschuwt jongeren nu voor de gevaren van sexting, zoals het fenomeen is gaan heten.” Aldus Het Nieuwsblad in maart 2009. Sexting is een samentrekking van sex en texting (het Engelse woord voor sms’en). In mei schreef NRC Handelsblad: „Sexting [is] het verzenden van blootfoto’s van jezelf per internet of mobiele telefoon. Het is heel populair onder Amerikaanse tieners. Vorige maand wees een landelijk onderzoek uit dat 22 procent van de Amerikaanse tienermeisjes en 18 procent van de jongens wel eens zulke fotootjes verstuurt.”

In januari 2009 stelde de Amsterdamse gemeenteraad aan alle leerlingen van de laagste groepen van het basisonderwijs twee zogenoemde taalplacemats ter beschikking. Er is een placemat (een woord dat we sinds 1961 kennen) voor groep 1 en groep 2. Elke placemat heeft twee bedrukte kanten met duizend basiswoorden en vijfhonderd extra woorden. De woorden zijn verdeeld in thema’s als ‘Mensen’ (jongen, meisje, man, vrouw), ‘Groeten’ (doei, doeg, hai, hoi) en ‘Omgaan met elkaar’ (ruzie, klap, au, bijten, duwen). Momenteel kennen kinderen soms slechts twee- tot driehonderd woorden als ze aan het basisonderwijs beginnen. Daarmee komen ze volgens de gemeente in de problemen. „De woordenlijst is een gemeenschappelijke basis”, verklaarde de verantwoordelijke wethouder Lodewijk Asscher, „die we alle Amsterdamse kleuters minimaal willen meegeven.”

Sinds 2003 wordt tokkie gebruikt voor ‘asociaal persoon’. De naam verwijst naar de Amsterdamse familie Ruijmgaart-Tokkie, die in dat jaar landelijke bekendheid kreeg door een televisiedocumentaire (van Ingeborg Beugel) over de problemen die zij veroorzaakten in de Burgemeester van Leeuwenlaan in Slotermeer. In april 2009 stelde de Rotterdamse wethouder Hamit Karakus (PvdA) voor een zogenoemde tokkietoets in te voeren om asociale huurders te kunnen weren. „Nieuwe huurders”, lichtte het Algemeen Dagblad toe, „worden dan gescreend op hun gedrag. Weigert een aspirant-huurder zo’n toets, dan komt hij de wijk niet in. Blijkt uit de toets dat de aspirant-huurder zich de afgelopen twee jaar heeft misdragen, dan is hij evenmin welkom.” Overigens heeft de familie Ruijmgaart-Tokkie al bij herhaling laten weten niet blij te zijn met deze nieuwe soortnaam.

Het is al door verschillende instellingen, in binnen- en buitenland, uitgeroepen tot hét woord van 2009: twitteren. Twitter is een sociale netwerksite waarop je berichtjes kunt achterlaten van maximaal 140 tekens. Die berichtjes kun je sturen via je mobiele telefoon, mail of via de website. To twitter betekent ‘kwetteren’. Het is dus zoiets als een sms’je sturen, maar niet naar iemands mobiele telefoon, maar naar www.twitter.com, waar iedereen het kan lezen. Zo’n kort berichtje van maximaal 140 tekens heet een tweet; iemand die tweets verstuurt, heet een twitteraar en de netwerksite Twitter wordt ook wel een microblog of microblogdienst genoemd, eveneens nieuwe woorden (voor meer twitterjargon zie de Twittonary op internet). In juni 2009 werd Twitter volop gebruikt door Iraniërs die protesteerden tegen de uitslagen van de presidentsverkiezingen; veel van het nieuws over die protesten bereikte het Westen via Twitter. Hierdoor kreeg Twitter ook aanzien als nieuwsbron.

„Jongeren in Amerika hebben een nieuwe, gevaarlijke manier gevonden om snel dronken te worden. Jongeren brengen anaal of vaginaal een tampon in, doordrenkt met wodka. Via internet circuleren sinds een paar weken ook verhalen over dit zogenoemde slimmen in Nederland. Experts waarschuwen voor de gevaren.” Aldus het Dagblad van het Noorden dat dit nieuws in januari 2009 bracht onder de kop ‘Wodkatampon gevaarlijk experiment onder jeugd’. In augustus kwam het Haarlems Dagblad op de kwestie terug: ‘Voordelen wodkatampon overdreven.’

Het rookverbod heeft niet alleen het straatbeeld in Nederland veranderd (rokende mensen voor openbare gebouwen), maar ook veel nieuwe woorden opgeleverd. Nieuwste loot aan deze stam: zwerfrook. Hiermee worden de slierten rook aangeduid die bijvoorbeeld meekomen met iemand die een rookruimte verlaat. Ook op perrons kan men keihard worden getroffen door zwerfrook uit de rookzuilen aldaar. Minister Klink van Volksgezondheid besprak deze brandende kwestie in juni 2009 met de Tweede Kamer en met het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

Met dank aan Jaap Engelsman. Van Ewoud Sanders verscheen onlangs: Van asotaks tot zedenpleger. Tien jaar nieuwe woorden (NRC Boeken, 240 blz., 12,50 euro)