'Boertigheid en lompheid hadden vrij spel'

Cabaretier Jan Jaap van der Wal sluit voor de tweede keer het jaar af. Tussen boosheid en empathie door is hij ook nostalgisch. „Het was een vruchtbaar jaar.”

Nederland, Amsterdam, 22-12-2009 Cabaretier en tv persoonlijkheid Jan Jaap van der Wal in zijn woonkamer. Maakt dit jaar weer de oudejaarsconference voor de VARA. foto: Bram Budel Budel, Bram

De grootste druk is van zijn schouders, zegt Jan Jaap van der Wal. Twee jaar geleden was hij pas 28, de jongste cabaretier die ooit een oudejaarsconference mocht doen. Dit jaar mag hij wederom het jaar afsluiten.

De nieuwe conference is losser en vrolijker dan die van 2007, denkt hij zelf. Toen wilde hij zich bewijzen en zich in de traditie voegen. Het ronde podium te midden van het publiek is weg. Er is een fraai, theatraal decor. En Van der Wal zal zich bij de opnames straks meer bekommeren om de kijker thuis. „Paul de Leeuw zei me meer in de camera te kijken en contact te maken met de mensen thuis.”

Zijn conference begint met een milde verwijzing naar het faillissement van Marco Borsato’s bedrijf. „In vorige shows heb ik Borsato nogal aangepakt en dat wilde ik niet nog eens doen. Bovendien is hij ongelofelijk genaaid. Om dan harde grappen over hem te maken is lullig.”

Wat was het voor een jaar?

„Het was het einde van een tijdperk, met apocalyptische trekken. Het bijzondere was dat de crisis zichtbaar werd. Wat ik voor onmogelijk hield in Nederland gebeurde toch: er viel een bank om.

„Verder was er een aantal ingrijpende, losstaande gebeurtenissen, zoals de aanslag op Koninginnedag en de plotse dood van Michael Jackson. Dat maakte het voor een oudejaarsconference een vruchtbaarder jaar dan twee jaar geleden. De aap Bokito, die een mens mishandelde, was toen het enige grote, rare nieuws dat er was. Dit jaar had ik ook op Jan Smit kunnen ingaan, of op Iran. Er was van alles mogelijk.”

Welk tijdperk liep ten einde?

„Op sommige punten is het einde van de beschaving nabij. De boertigheid en de lompheid hebben dit jaar vrij spel gehad. Het grove taalgebruik is in de politiek en de rest van Nederland geaccepteerd en wordt vrij toegepast.”

Die ontwikkeling is toch al jaren aan de gang?

„Het loopt echt de spuigaten uit. Politici maken elkaar onbekommerd uit voor dieven en oplichters. Terwijl ze bij het CDA, als Israël de Gazastrook bombardeert, niet weten of ze dat nu ‘buitenproportioneel’ of ‘buitensporig’ moeten noemen. Dan is het woord opeens weer van groot gewicht.”

Zelf noemt u Dirk Scheringa de grootste oplichter van deze tijd. Staat hij symbool voor het verderf?

„De werkwijze van zijn bank vormt een prettig voorbeeld om te verklaren hoe het onheil van deze crisis over ons kwam: door te proberen rendement te halen uit geld dat er helemaal niet is.”

Uw grote thema in 2007 was: maak je beleid of vertel je de waarheid? Heeft de show weer zo’n anker?

„Nee, in plaats van één overkoepelend thema, met een rechte lijn, is het programma opgebouwd uit losse fragmenten met hun eigen thema en kleur. Dat is bewust, want het maakt het voor tv-kijkers makkelijker om in te stappen.”

Een van die thema’s is het gebrek aan realiteitsbesef. Waarom?

„Veel mensen zijn ontevreden over hun leven. Hun wordt voorgehouden dat elke wens binnen ieders bereik is. Dat het makkelijk is om succes te hebben en dat een droom in een oogwenk vervuld kan worden. Als mensen dat echt geloven en het lukt niet, dan ontstaat er enorme frustratie.

„Die misleidende voorstelling van zaken heeft ook tot gevolg dat die ontevredenen mensen met talent en mensen die aan de top staan in hun vak willen afbreken, omdat wat zij doen niets zou voorstellen.

„Je kan wel zeggen dat de jeugd vervreemd raakt van de werkelijkheid, maar het bizarre is dat de boodschap dat alles mogelijk is, hun voortdurend wordt ingeprent. Als jongeren een meisje op YouTube zien dat wereldberoemd is, dan noemen ze dat mazzel. Succes is een combinatie van geluk en hard werken, maar van dat laatste hebben ze geen besef. Het leidt tot rare kwaadheid.

„Het raakt ook aan de kiem van de crisis. Je buurman trekt een procent meer rente bij Icesave en dan zeg je: dat wil ik ook. Het zit in ons om alles te willen hebben, en wel meteen. Dat kan allemaal niet.”

Bedoelt u dat we leven in een schijnwereld?

„Ik begrijp wel dat sommige mensen ertoe genoodzaakt zijn de schijn op te houden, om de moed erin te houden. Maar uiteindelijk komt het wel goed, op de lange termijn. Maar mensen zijn niet bereid meer na te denken over de lange termijn en geduld te oefenen.

„De bereidheid om te zien wat de toekomst brengt is geërodeerd. Dat is een mentaliteitskwestie en wordt overal aangewakkerd. Alles moet snel.”

Vertrouwen is een ander thema. U vertelt over een experiment, waarbij kinderen die vertrouwen tonen, worden beloond, en later in hun leven bovendien succesvoller blijken. Anderzijds betoogt u dat het vertrouwen in mensen als Scheringa beschaamd is. Dan loont vertrouwen juist niet.

„Ik snap je punt, maar het zijn twee verschillende situaties. Als kind mag je vertrouwen hebben in volwassenen. De mensen die getekend hebben bij Scheringa wisten wat ze deden.”

De kwestie is of je andere mensen nu wel of niet moet vertrouwen.

„Ik ben niet naïef. Ik denk dat je alert moet zijn. Het is goed dat je beseft dat een rendement van 7 procent linke soep is. Dat kan eigenlijk niet meer. Dat geeft rust: meer dan een paar procent zit er niet in en daar moeten we het mee doen.”

Dat gaat over geld sparen. Maar vertrouwen in een sociale context?

„Moet je a priori wantrouwig zijn? Nee, dat denk ik niet.”

U hekelt de vaagheid van PVV-Kamerlid Fleur Agema. Maar wat als de kiezers vertrouwen krijgen in die vage beloftes van de PVV?

„Dat zal ook gebeuren. Mensen gaan daar in vertrouwen. Dan is het aan de PVV om beloftes waar te maken en dat zie ik niet gebeuren. Ze hebben geen concrete plannen.

„Twee jaar geleden voerde ik een man op die van Bos eiste dat de politiek zou goedmaken wat er allemaal mis was in zijn persoonlijk leven. Maar dat kan de politiek nooit voor je doen, ook de PVV niet.”

Politici zijn uw doelwit, maar u neemt het ook voor hen op.

„Politici worden zakkenvullers genoemd, maar als je ergens niet je zakken kunt vullen, is het wel in de politiek. Het is een ruim modaal inkomen dat ze ontvangen, maar het is niet zo dat ze ons beroven. Als je een dag moet meelopen met Balkenende, en de drukte, de vergaderingen en afspraken ervaart, dan zak je volgens mij om half drie door je hoeven.”

Van de leiders van een land mag de burger toch het nodige verwachten?

„Jawel. Maar iedereen weet dat het prettiger werkt als je vertrouwen krijgt. Als dat niet zo, heb je er geen zin meer in. In Trouw stond een goede cartoon toen Balkenende naar Europa dreigde te vertrekken. De tekst luidde: ‘Hij moet hier blijven om de regie kwijt te zijn.’ Oftewel: We hebben hem nodig om met zijn allen op hem te kunnen kankeren. Op persoonlijk niveau snap ik dan wel dat hij een keer zegt: houdoe en de mazzel. De man doet wat hij kan en hij is niet bezig dit land stelselmatig de afgrond in te duwen.”

Pechtold ontbreekt opvallend in uw overzicht.

„De anti-Wilders. Zijn strategie vind ik niet interessant. Een derde deel van het electoraat zit in de tegenhoek, zoals SP en PVV, en tweederde heeft daar niks mee, en daar gokt hij op. Dat is heel slim. En het werkt, hoewel oppositiepartijen meestal hoog in de peilingen staan, omdat ze geen verantwoordelijkheid dragen. Maar ik kan me herinneren dat toen D66 zelf in het kabinet zat het ene na het andere ‘kroonjuweel’ sneuvelde, onder verwijzing naar een coalitie die om compromissen vraagt.”

Uw analyse is dat Geert Wilders vooral mensen nadoet. Waarom?

„Bos was na de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 zo’n beetje de populairste man op aarde. Vervolgens presenteerde hij concrete plannen en werd-ie van alle kanten beschimpt, en verloor hij de verkiezingen. Wilders weet dat hij geen concrete dingen moet zeggen. Dat is de tactiek: alleen maar in de tegenaanval. Alleen reageren bij kleine maatschappelijke brandjes, zoals bij onrust in Gouda of bij een ambulancebroeder die wordt aangevallen.”

Is zo’n typering scherp genoeg om voor een echte aanval door te gaan?

„Dat weet ik niet. Het lijkt erop dat elk woord over hem alleen maar in zijn voordeel is. Daarom wilde ik ook niet te veel over hem zeggen. Het begint een schertsfiguur te worden. Ik denk dat het te lang gaat duren voor hem. Voor er verkiezingen zijn in 2011 zal zijn populariteit inzakken. Mensen gaan hem doorzien.”

Soms bent u echt boos?

„Dat is de woede die ik van mezelf mag toelaten.”

Louis van Gaal. Er komt niet echt een grap, maar het is…

„…gaan! Daar zit geen vaste tekst achter. Het is wat er op dat moment in me opkomt.”

Over Somalische piraten geeft u veel informatie. Is dat nodig?

„Ik vertel veel over Somalië omdat ik de informatie in de media te eenzijdig vind. Het sentiment werd dat je die piraten met kanonnen van hun boten moet schieten. Dan is het prettig om te vertellen hoe je van vissers piraten maakt en zo een tegenstem te laten horen.”

Goede satire levert nieuwe inzichten. Voelt u zich daartoe geroepen?

„Ik heb niet de illusie dat mensen naar aanleiding van een conference de straat opgaan, maar ik wil in de hoofden van mensen graag wat knopjes omzetten. Dat is geen vooropgezet doel, het sluipt erin.”

Tussen woede en empathie laat u ook nostalgie blijken. Zit dat in u?

„Dat zit in mij en het zit in de oudejaarsshow zelf. Het is verlangen naar een soort jeugdigheid, naar onschuld en onbevangenheid. Het is geen terugverlangen naar een Holland van de jaren vijftig.”

Het is wel een CDA-thema.

„Ik weet wel dat het eigenlijk niet meer kan.”

U hunkert naar een tijd, zoals u vertelt, dat kinderen nog briefjes doorgaven in de klas in plaats van twitterden.

„Ja, omdat ik er van overtuigd ben dat dat beter is. Echt.”

U bent pas dertig en toch al dedain voor twitteren. Bent u vroeg oud?

„Nee, maar ik geloof niet in dat twitteren. Twee weken geleden mocht je gratis sms’en van Vodafone wegens de storing die er was geweest. Mensen gingen elkaar inderdaad meer sms’en. Maar wat stuur je elkaar dan? Op briefjes doorgeven in de klas zit een mooiere spanning, denk ik.”

Jan Jaap van der Wal: ‘Lekker hard lachen met oliebollen’. Donderdag 31 dec, 22.00 uur, Ned. 1.

    • Ron Rijghard