Violist Gitlis zoekt inspiratie in risico's

De 87-jarige meesterviolist Ivry Gitlis is legendarisch om zijn eigenzinnige spel. De documentaire ‘Inspiratie’ volgt hem, op zoek naar zijn drijfveren.

„Er is maar één violist en dat is Ivry Gitlis”, zei Jascha Heifetz, de grootste vioolvirtuoos ooit. Op Tweede Kerstdag zendt de AVRO Inspiratie uit, een documentaire van Marlies Huitink en Fried Jan van den Eerenbeemt over de 87-jarige, legendarische violist.

Gitlis werd op zijn vijfde ontdekt, trad op met de groten der aarde en maakte spectaculaire opnames. Hij was bevriend met Heifetz, acteerde in films van Truffaut en Lelouch, speelde samen met de Beatles en Léo Ferré, liet zich inspireren door jazzmusici en lokale bands in Afrika.

Gitlis had zelfs nóg beroemder kunnen zijn als hij niet zo eigenzinnig was: een klassieke zigeuner, gespecialiseerd in atypische fraseringen, hemelse klanken ontlokkend aan zijn viool, maar ook zingend en krassend als de duivel.

Gitlis treedt nog steeds overal op; hij geeft jaarlijks les op het Stift Festival in Weerselo, maakt muziek met straatkinderen in Bolivia en improviseert met jonge musici in Zuid Afrika. Marlies Huitink: „Ik wilde een film maken over inspiratie. Waar komt dat vandaan? Toen mijn buurvouw Anna Korpalska, violiste in het Radio Filharmonisch Orkest, me vertelde over Gitlis, begreep ik dat ik er door hem misschien meer van zou kunnen begrijpen.”

Huitink belde Gitlis in 2006 en mocht meteen komen filmen: „In zijn rommelige appartement in Parijs bleek het een komen en gaan van musici. Die man is een soort magneet, vol humor, wijsheid en energie.” Twee jaar later had Huitink echter nog steeds geen antwoord op haar vraag. „Gitlis speelde een soort kat en muisspel met me, waarbij hij voortdurend aan zet bleef. Er waren emotionele momenten, zoals toen we samen op zijn bed zaten te kijken naar zijn fenomenale opname van Tsjaikovski’s Vioolconcert van 43 jaar geleden. Gitlis zag mijn ontroering, en verbrak de betovering door te roepen: ‘O, daar maak ik een fout!’”

Soms mistte Huitink, die zuinig moest draaien om binnen haar budget te blijven, unieke momenten. Zo ontbreekt een een heroïsch optreden van Gitlis in Weerselo. Gitlis, te moe om zijn viool hoog te houden, speelde met een sok om de krul van zijn Stradivarius en liet die steunen op een kruk vol boeken. Ook toen Gitlis tijdens een masterclass eindelijk zijn uitspraak over inspiratie deed, stond de camera uit: ‘Neem van niemand iets aan, zelfs niet van jezelf!’

Huitink voelde zich heen en weer geslingerd tussen adoratie en irritatie. Pas tijdens hun laatste ontmoeting bleek hij bereid serieus op haar vraag in te gaan. Hij nam Huitink mee naar het Bois de Boulogne, maaide woest met zijn armen en verklaarde: ‘Als je geen risico’s neemt, bereik je niets. Voor kinderen nu is alles gepland. Ze zouden er juist op uit moeten trekken! Als je niet op avontuur gaat, zie je weinig en verlies je de magie. Inspiratie – dat zijn momenten waarop je de dauw opvangt die van boven komt. Je weet niet precies waar het vandaan komt, maar het valt op jou. Als je daar ontvankelijk voor kunt blijven, zodat het er van tijd tot tijd uitkomt en je verder helpt, dan zou dat inspiratie kunnen zijn.’

Documentaire ‘Inspiratie’: zaterdag 26 december, AVRO Nederland 2, 17.00-18.00 uur.

    • Wenneke Savenije