Vragen we ook de vriend van moeder met Kerst?

Kerst gezellig? Het is vooral veel gedoe. Offer je niet te veel op, doe niets wat niet bij je past en probeer een beetje pragmatisch te zijn, adviseert Heleen Crul.

Kerstmis: huis en tuin sfeervol verlicht, stapel cadeaus onder de boom, stemmige kerstliederen. En drie, soms vier generaties stijlvol gekleed bij elkaar, omringd door gezelligheid en saamhorigheid. Dat is het beeld van Kerstmis dat bladen, winkels en reclame graag aan ons opdringen. De haalbaarheid ervan is nogal weerbarstig. Niet voor niets scoort Kerstmis hoog op de lijst van gebeurtenissen die stress veroorzaken. De oorzaken: te hoge verwachtingen, de veeleisende voorbereidingen en vooral een verdeeld familieleven.

De vraag: Wat doen we met moeder met de Kerst? – een boek van Harriët Freezer begin jaren zeventig – was in die tijd vrij eenvoudig te beantwoorden. Want die moeders waren doorgaans oma’s en weduwen. Ze hadden zich hun hele leven gewijd aan de zorg voor echtgenoot, kinderen en huishouden. Hun mannen waren hoofd van het gezin en kostwinners, het vaderschap bestond grotendeels uit disciplinering van de kinderen.

Het denken en doen van deze vooroorlogse generatie werd bepaald door de ‘standaardlevensloop’, waarin vaststond wat je in welke levensfase mocht doen of juist moest laten. Huwelijk, baan, woonplaats waren doorgaans ‘voor het leven’. Kinderen groeiden op met het gebod: ‘Eert uw vader en uw moeder’, en eenmaal volwassen met zelf een gezin, bleef dat zo. Dus werd oma uitgenodigd voor de Kerst, nam bezit van een gemakkelijke stoel, werd bediend en getolereerd.

Freezers vraag – ‘Wat doen we met moeder met Kerst’ – levert in deze tijd geen prototype meer op van een bepaald soort vrouw en moeder. Sterker nog: de nieuwe generatie grootouders, oma’s zowel als opa’s, is heel divers in denken, doen en verschijningsvorm. Ze zijn kinderen van de jaren zestig die – eenmaal volwassen – de echtscheidingscijfers omhoogstuwden, aangezet door de seksuele revolutie en de emancipatie.

Ook al is het merendeel niet gescheiden, het recht op een keuzelevensloop en zelfontplooiing is het kompas dat richting geeft aan hun leven. De moeder die verwacht dat zij welkom is bij haar kinderen met de Kerst, kan lesbisch zijn, single na een scheiding, een nieuwe partner hebben, al dan niet in een latrelatie.

Wat doe je als dochter wanneer die moeder – een grotendeels afwezige oma voor je kinderen – opbelt, vertelt dat zij een nieuwe vriendin heeft, en graag Eerste Kerstdag bij jouw gezin wil doorbrengen en Tweede Kerstdag in het gezin van je broer? Hoe zullen jouw partner en kinderen reageren op haar komst?

Ook een situatie waarbij een vader voor het eerst sinds jaren de Kerst wil doorbrengen bij zijn kinderen, kan via een omweg leiden tot dezelfde vraag: Wat doen we met moeder? Hij is twaalf jaar geleden opnieuw getrouwd met een aanzienlijk jongere vrouw, die hem onlangs weer heeft verlaten. Dat gegeven heeft de betrekkingen met zijn twee dochters en kleinkinderen enigermate hersteld, en hem tot een actievere grootvader gemaakt. Maar als hij Eerste Kerstdag met zijn oudste, en Tweede Kerstdag met zijn jongste dochter wil vieren, dan zal hun moeder in de omgekeerde volgorde moeten komen. Zij wil hem „absoluut” niet meer zien. Die wens vergt voor beide gezinnen een hele organisatie.

De nieuwe generatie grootouders die nog blijmoedig verblijft in een eerste huwelijk, heeft in het algemeen een vriendschappelijker en hechter contact met de (schoon)kinderen dan vorige generaties. Die kinderen zijn meestal bewust gewenst en verwekt, het waren er ook niet meer dan twee of drie. In hun opvoeding stond disciplinering en dwang niet langer centraal, maar deed het onderhandelingshuishouden zijn intrede. De drie, soms vier generaties binnen dit soort families vormen voor elkaar een wederzijds netwerk voor hulp en advies.

De nieuwe grootouders zijn een dynamische generatie, ogen tien jaar jonger dan hun ouders op die leeftijd en twintig jaar jonger dan hun grootouders. Hoe leuk en vertederend ze hun kleinkinderen ook vinden: hun eigen actieve leven moet wel doorgaan. Dus concurreren de kleinkinderen met andere prioriteiten: vriendschappen, (nieuwe) hobby’s, reizen, uitstapjes, studies – vaak naast parttime- of vrijwilligerswerk. Koken voor de hele familie met Kerst? Ze willen dat dit keer één jaartje overslaan, want ze gaan langlaufen in Oostenrijk. Of ze vieren Eerste Kerstdag met vrienden en bezoeken Tweede Kerstdag een kerstconcert. Hoe vertel je dat je kinderen, zonder dat je er een schuldgevoel aan overhoudt?

Soms willen grootouders niets liever dan Kerstmis juist wel met hun (schoon)kinderen en kleinkinderen vieren. Maar hoe doe je dat als je dochter gescheiden is, een nieuwe vaste relatie heeft, met twee eigen kinderen, drie van haar nieuwe partner, en één een van hun samen? Scheiding maakt het familieleven aanzienlijk gecompliceerder, veroorzaakt families met halfbroers en- zusjes, stiefkinderen en nieuwe partners, nieuwe zwagers en schoonzussen en een uiteenlopende verzameling grootouders.

Het is de kunst om juist met Kerstmis zo veel mogelijk irritaties, frustraties en confrontaties te voorkomen. Offer je niet te veel op, doe niets wat niet bij je past, probeer een beetje pragmatisch te zijn. Adviezen waar ook partners met een eerste huwelijk hun voordeel mee kunnen doen. Want de Kerstdagen scoren niet alleen hoog als stressfactor, maar leiden als ook tot een piek in de scheidingsaanvragen in januari. Houd het hanteerbaar: schep vooral garanties voor de lieve vrede in huis. Voorkom een samengesteld gezin.

Heleen Crul is publicist en auteur van Tussen de generaties, de nieuwe grootouders (2009, Uitgeverij Atlas).