Medegrondlegger en criticus van Iraans regime

Groot-ayatollah Hossein Ali Montazeri, die gisteren overleed, ontpopte zich dit jaar als geestelijk leider van de oppositie.

Thousands of Mourners attend the funeral procession of Iranian cleric Grand Ayatollah Hossein Ali Montazeri in the holy city of Qom on December 21, 2009. Hundreds of thousands of mourners turned out in Iran's holy city of Qom for the funeral of the top dissident cleric, opposition websites reported. Montazeri, 87, a fierce critic of President Mahmoud Ahmadinejad who was once tapped to become Iran's undisputed number one, died of an illness on December 19, his office said. TOPSHOTS AFP PHOTO/STR AFP

De ‘kater’ was geen respectvolle bijnaam voor de religieuze leider van de Iraanse oppositiebeweging en een van de belangrijkste shi’itische geestelijken ter wereld, maar ook in zijn laatste jaren bewees de gisteren overleden groot-ayatollah Hossein Ali Montazeri dat hij niet bang was om hard uit te halen.

In de beginjaren van de islamitische revolutie noemden Iraniërs Montazeri graag gorbe nare, kater, omdat ze hem een macho vonden, maar soms ook wat onnozel.

Als de officieel aangewezen opvolger van de grondlegger van de islamitische republiek, ayatollah Khomeiny, lag een carrière in het verschiet als opperste leider van de islamitische republiek. Maar na ongekende kritiek op Khomeiny wegens mensenrechtenschendingen viel hij in ongenade. Montazeri werd eerst een stille dissident, maar viel vervolgens haast uit het niets keihard de huidige opperste leider aan. Hij stierf op 87-jarige leeftijd alsnog als religieus en politiek leider, maar nu van de oppositie tegen de machthebbers.

Het levensverhaal van Hossein Ali Montazeri is onlosmakelijk verbonden met dat van de andere politieke mastodonten van de islamitische republiek, huidig opperste leider ayatollah Ali Khamenei en ayatollah Ali Akbar Hashemi Rafsanjani. Onder leiding van Khomeiny ontketenden zij een revolutie die de wereld op zijn grondvesten deed schudden. Maar na diens dood brak er een onderlinge machtsstrijd uit die nog steeds voortduurt.

Ayatollah Khamenei werd verrassend als opperste leider gekozen in 1989 en Rafsanjani bezette een hele reeks politieke functies van president tot – nu nog – voorzitter van invloedrijke commissies. Ondanks zijn huisarrest in de stad Qom sinds 1989 wist Montazeri een centrale rol te spelen in vrijwel alle belangrijke crises van de afgelopen 31 jaar.

Nadat shi’itische geestelijken en hun aanhangers na de revolutie van 1979 als winnaars uit de strijd met andere politieke groepen waren gekomen, ontpopte Montazeri zich als een warm voorstander van de export van de ideologie van de islamitische revolutie naar andere landen. Anderen waren het daar niet mee eens. Een van Montazeri’s directe medewerkers werd in 1987 geëxecuteerd, nadat deze een geheim wapenakkoord met aartsvijand Amerika – het Iran-Contra schandaal – naar de pers had laten uitlekken, met als doel met name Rafsanjani in verlegenheid te brengen.

In 1989, een paar maanden voor het overlijden van Khomeiny, publiceerde Montazeri een open brief waarin hij schande sprak over massa-executies van tegenstanders van de islamitische republiek in 1988. Duizenden politieke gevangenen werden toen in de gevangenissen ter dood gebracht. Khomeiny onthief hem uit zijn functie als opvolger en Montazeri werd in de shi’itische heilige stad Qom onder huisarrest geplaatst.

Daar leefde hij relatief stil, totdat hij in 1997 een toespraak hield waarin hij Khamenei hard aanviel. Volgens Montazeri was de Iraanse leider geen officiële marja-e taqlid, bron van nabootsing, de hoogste sterfelijke positie die een shi’itische geestelijke kan krijgen. „U bent geen marja, u lijkt er niet eens op”, zei Montazeri, zelf een onbetwiste bron van nabootsing. Talloze pro-Khamenei demonstraties tegen Montazeri volgden en zijn huisarrest werd verscherpt. In 2003 werd het echter stilletjes opgeheven.

In juli van dit jaar, een maand na de betwiste verkiezingsoverwinning van president Ahmadinejad, deed Montazeri weer van zich spreken. In een fatwa, religieus decreet, verbood hij zijn volgelingen zaken te doen met de regering. Hij beschuldigde Khamenei ervan de islam in gevaar te brengen, een ongekende beschuldiging tegen de leider van de islamitische republiek. De uitspraken plaatsten hem in de rol van religieus leider van de oppositiebeweging tegen de regering.

In een verzoenende verklaring zei Khamenei gisteren dat Montazeri de revolutie belangrijke diensten had bewezen, maar dat er een „moeilijke en gevaarlijke” beproeving was geweest voor Montazeri na zijn kritiek op Khomeiny. „Ik bid tot God dat deze beproeving zal worden gezien als heilige clementie en zijn tegenspoed in het aardse zal dienen als compensatie.”

Volgens analisten is Montazeri’s plotselinge dood een klap voor de beweging. „Hij was meer uitgesproken dan anderen wegens zijn belangrijke status”, zei Abbas Abdi, een politieke activist die kritisch staat ten opzichte van de regering. „Nu hij dood is zullen de demonstranten zo’n leider missen.” Maar hij voegde eraan toe dat de traditionele herdenkingsdagen voor de dood van Montazeri de oppositie evenzovele gelegenheden zullen bieden om de straat op gaan om zijn dood te herdenken.

Tijdens de begrafenis vandaag in Qom bleek al dat de ‘kater’ voor velen in Iran een leeuw is geworden. „Montazeri is niet dood, de regering is dood”, riepen duizenden aanwezigen. „Dood aan de dictator, Montazeri, we volgen uw pad.” Ook na zijn dood is zijn rol in de strijd om de macht in Iran niet uitgespeeld.

Interview en fotoserie nrc.nl/buitenland

    • Thomas Erdbrink