Criticus was 'bron van navolging'

Groot-ayatollah Montazeri was een uitgesproken criticus van president Ahmadinejad.

Zijn overlijden kan leiden tot nieuwe protesten tegen de Iraanse regering.

The lifeless body of Grand Ayatollah Hossein Ali Montazeri, Iran's most-senior dissident cleric, lies shrouded at his home, in the city of Qom, 78 miles (125 kilometers) south of Tehran, Iran, Sunday, Dec. 20, 2009. Montazeri, who was seen as the spiritual father of Iran's reform movement, died aged 87 on Sunday. (AP Photo) EDITORS NOTE AS A RESULT OF AN OFFICIAL IRANIAN GOVERNMENT BAN ON FOREIGN MEDIA COVERING SOME EVENTS IN IRAN, THE AP WAS PREVENTED FROM INDEPENDENT ACCESS TO THIS EVENT AP

De dood van groot-ayatollah Hossein Ali Montazeri, de religieuze leider van de Iraanse oppositiebeweging, komt op een gevoelig moment. De komende dagen zullen miljoenen Iraniërs de straat opgaan tijdens Muharram, een periode van rouw voor de dood van een shi’itische heilige. In deze toch al gespannen tijd hebben oppositieleden hun aanhang opgeroepen om om te demonstreren tegen de regering.

De gisteren op 87-jarige leeftijd overleden Montazeri was ook niet zomaar een religieuze leider. Hij was een van de belangrijkste shi’itische geestelijken ter wereld. Montazeri was ooit voorbestemd om Irans hoogste leider te worden, maar viel in ongenade nadat hij kritiek had op ayatollah Khomeini, de grondlegger van de islamitische republiek. Khomeini onthief hem uit zijn functie als opvolger en Montazeri werd in de stad Qom onder huisarrest geplaatst.

Na de betwiste verkiezingsoverwinning van president Ahmadinejad in juni werd Montazeri één van de meest uitgesproken critici van de regering. Hij vaardigde zelfs een fatwa uit tegen opperste leider Ayatollah Ali Khamenei, waarin hij hem beschuldigde tegen de islam te zijn.

Volgens analisten is zijn plotselinge dood dan ook een klap voor de beweging, maar zou ook tot nieuwe protesten kunnen leiden. „Hij was meer uitgesproken dan anderen vanwege zijn belangrijke status”, zegt Abbas Abdi, een politieke activist die kritisch is over de regering. „Nu hij dood is zullen de demonstranten zo’n leider missen. Maar aan de andere kant kunnen ze ook de straat op gaan om zijn dood te herdenken.”

Duizenden Iraniërs zijn naar de stad Qom afgereisd om vandaag de begrafenis van Montazeri bij te wonen. „Er zijn veel veiligheidstroepen in de straten rondom mijn vaders huis”, zegt Saeed Montazeri, een van zijn zoons per telefoon. „Tot nu toe doen ze niet, we hopen dat dit zo blijft.” Op de achtergrond is het geluid te horen van een grote mensenmassa. „Ik hoop dat de regering wijs is en geen obstakels creëert voor de begrafenis”, aldus de zoon.

In een verzoenende verklaring zei Khamenei gisteren dat Montazeri de Iraanse revolutie belangrijke diensten heeft bewezen, maar dat Montazeri een „moeilijke en gevaarlijke” test kreeg, een verwijzing naar zijn kritiek op Khomeini. „Ik bid tot god dat deze test zal worden bezien met heilige clementie en zijn tegenspoed in het aardse zal dienen als compensatie,” liet Khamenei weten.

De onmin tussen de twee mannen heeft ook te maken met hiërarchie in de shi’itische islam. Montazeri was de tweede belangrijkste shi’itische geestelijke ter wereld, na de in Irak woonachtige Iraniër groot-ayatollah Ali Sistani. Beide mannen dragen de titel marja-e taqlid, wat ‘bron van nabootsing’ betekent. Ze hebben miljoenen volgelingen. Na de dood van Khomeini werd Khamenei in 1989 verassend aangesteld als hoogste religieuze en politieke leider van Iran, terwijl hij nog geen ayatollah was.

Daar heeft Montazeri Khamenei in een toespraak in 1997 hard op aangevallen. Hij zei dat de Iraanse leider niet de officiële positie van ‘marja-e taqlid’ kan krijgen. „U bent geen marja, u lijkt er niet eens op,” zei Montazeri. Talloze demonstraties tegen Montazeri volgden en zijn huisarrest werd verscherpt. In 2003 werd het echter stilletjes opgeheven.

In juli van dit jaar deed Montazeri weer van zich spreken. In een fatwa verbood hij zijn volgelingen zaken te doen met de regering. Hij beschuldigde de opperste leider ervan de islam in gevaar te brengen, een ongekende beschuldiging tegen de leider van de islamitische republiek. De uitspraken plaatsten hem officieel in de rol van religieuze leider van de oppositie beweging tegen de regering.

Lees een interview met Montazeri uit 2001: nrcnext.nl/links

    • Thomas Erdbrink