Sissende worsten en slimme Glühweinkartels

In Duitsland zijn de kerstmarkten razend populair. Hoewel het een eeuwenoud festijn is, gaat het ook gewoon om handel waar miljoenen in omgaan.

Joost van der Vaart

Een geur van Glühwein, gebraden worst en paardenmest dringt zich op. Unter den Linden, de beroemdste boulevard van Berlijn, heeft in de weken voor Kerstmis ter hoogte van de opera een walmend uithangbord. Het is adventstijd – en in Duitsland betekent dit dat overal kerstmarkten worden gehouden.

‘t Is donker en koud. De sneeuw die zojuist is gevallen, zorgt voor de juiste stemming. Mensen verdringen zich voor de kraampjes met eten en allerhande waren die meestal overbodig zijn, behalve nu. Een Droschke, paard en wagen, staat voor de markt klaar om gehuurd te worden voor een ritje naar de Brandenburger Tor en terug.

Warme paardenmest dampt in de avondlucht. Twee meter verderop verkopen de medewerkers van Joseph Nieke’s worstenkraam Bratwurst aan de halve meter. Een houtvuur laat de worsten sissen. De mensen staan in de rij. Ze hebben trek, en de grilllucht is nauwelijks te weerstaan. „Het loopt gesmeerd. We hebben niets te klagen”, meldt een verkoopster. Ze lacht en rekent twee Krakauers met mosterd af. „Zes euro alstublieft.”

Kerstmarkten in Duitsland zijn een eeuwenoud cultuurfenomeen. Oorspronkelijk waren ze bedoeld voor de winterinkopen van gewone burgers. Later werd het folklore en sloop de kitsch erin, maar deze nostalgische evenementen zijn tot de dag van vandaag geliefd bij veel Duitsers. Ze worden doorgaans zeer goed bezocht, ook door buitenlanders. Beroemd zijn de bustochten vanuit Nederland naar de kerstmarkten in Keulen, Düsseldorf en Münster.

Maar een kerstmarkt is ook gewoon handel. Vele miljoenen, zo niet miljarden, gaan erin om. De brancheorganisatie schat dat de circa 2.500 kerstmarkten in Duitsland een gezamenlijke omzet maken van rond de 4,5 miljard euro. De prijzen die de marktkooplui vragen, zijn pittig. Van marktvoordeeltjes is bij de meeste kramen niets te merken.

En de prijzen lijken per markt op elkaar afgestemd, zo blijkt uit een onderzoekje op de Berlijnse kerstmarkten aan Unter den Linden en voor slot Charlottenburg in het westen van de stad. Je kunt op de ‘Lindenmarkt’ bij verschillende kramen Glühwein krijgen, maar hij is overal even duur – drie euro met een scheut rum en twee euro zonder. Enkele grote aanbieders van worst en Glühwein maken op Unter den Linden de dienst uit, waaronder de firma Joseph Nieke uit Duisburg. Hier lijkt sprake van een Glühwein-kartel, maar niemand neemt daar aanstoot aan.

Bij een kerstmarkt hoort nu eenmaal deze gekruide en gesuikerde warme rode wijn, in het Nederlands bisschopswijn geheten. En Lebkuchen hoort erbij, een soort taaitaai bereid met kruiden, noten en honing, soms afgestreken met chocolade of fondant. Zo ook Beierse bergkaas en gerookte ham, aardappelpannenkoeken gebakken in Schmalz – reuzel waarvan de geur lang in de kleren blijft hangen – zoetigheden, sieraden, hoeden en petten, kaarsen, houtsnijkunst, versieringen voor de kerstboom, tot pap gekookte boerenkool en geroosterde kastanjes. Die worden aan Unter den Linden verkocht door twee jonge vrouwen met zwarte handen en beroete gezichten. Honderd gram voor 2,50 euro. Als een van hen een zakje kastanjes en het wisselgeld overhandigt, zegt ze in onvervalst Berlijns: „Heb je lekkere warme Maroni’s, krijg je nog geld van me ook”.

De kerstmarkten zijn in Duitsland tijdens de adventsweken niet te ontlopen. Op Heiligabend, kerstavond, zijn ze meestal weer voorbij. Een stad als Dresden pronkt graag met haar Striezelmarkt, die een van de oudste kerstmarkten van Duitsland heet te zijn (1434).

Het privilege ervoor werd afgegeven door keurvorst Frederik II. Grote steden zoals Berlijn hebben tientallen kerstmarkten, van klein tot groot.

Aan een Stehtisch op de kerstmarkt voor slot Charlottenburg nuttigen drie Berlijnse dames op leeftijd hun Eierpunsch mit Sahne, warme advocaat met slagroom (3,50 euro per beker). Zegt een van hen: „Op de kerstmarkt aan de Alexanderplatz wordt dit een Heisse Oma genoemd, een hete oma”. Grote hilariteit bij de andere vrouwen. „En hij is daar nog een euro duurder ook.”

Als de Heisse Oma – pardon, de Eierpunsch – is opgedronken, wenst men elkaar een fijne avond en gaat zijns weegs. Ook dat hoort bij de Duitse kerstmarkt: staand aan een tafel een praatje met onbekenden maken, onder het genot van iets warms.

    • Joost van der Vaart