Metrolijn Begeerte: steeds meer gulzig miskleunen

Of het de verkeerde soort sneeuw was, vermeldt het verhaal niet. Maar NS en ProRail werden op scherp gezet door de eerste vlokken. Daarmee kregen ook de bouwputten van de Amsterdamse Noord-Zuidlijn een wat lieflijker aanzicht. Geen luxe na het onweersproken metro-enquête-rapport. Wat bleef was de vraag waarom de overheid, lokaal en landelijk, zo miskleunt.

Er was meer grote projecten-nieuws deze week. De eerste echte hoge snelheidstreinen kwamen met soms uren vertraging in Parijs aan. Juist het Europese veiligheidssysteem, bron van jaren vertraging en extra kosten, raakte van slag bij een verkeerd soort tegenligger.

Aan de pluszijde: het afstemmen van een ‘luchthaven in het groen’ voor Twente. Provinciale Staten van Overijssel blokkeerden met één stem verschil het plan voor een civiele doorstart van de oude luchtmachtbasis, rendabel met 1,2 miljoen passagiers per jaar. De economische onderbouwing was boterzacht. Op een uurtje rijden ligt in Duitsland al een vliegveld.

Zoals vaker was ook deze Twentse groeiversneller een geval van ‘willen is kunnen’, op voorwaarde dat de wind steeds uit de goede hoek waait. En we er een muisstil pretpark naast leggen waar iedereen massa’s auto’s parkeert. Handig voor voetballers en ingenieurs. De PvdA-fractie hield het hoofd koel ondanks verwijten van verraad en ‘samen doorlopen processen’.

Toevallig publiceerden de denktanks van PvdA en CDA deze week studies die binnen de eigen traditie zoeken naar een overheid die weer effectief en betrouwbaar is. Want dat missen bestuurders het meest: respect voor wat zij toch maar voor ons doen. Het zijn nuttige pogingen het eigen gedachtegoed te ordenen, al kan het zelfbeeld soms aanvulling  gebruiken.

Het Wetenschappelijk Instituut van het CDA deed een boeiend, tolerant onderzoek naar ‘vertrouwen’ als ‘bloedsomloop van de samenleving’. Opmerkingen over integratie en nationale identiteit haalden het nieuws. Maar even belangrijk zijn de passages die de onbalans tussen markt, overheid en ‘de mensen’ verkennen.

Een betrouwbare overheid zal meer moeten zijn dan de technocratische overheid van nu, zegt het rapport, gedragen door prominenten als Lans Bovenberg, Wim van de Donk, Henk Hagoort en Jan Schinkelshoek. Zij geven met hun oproep tot gefundeerd herstel van vertrouwen flink wat actueel huiswerk, ook voor CDA-ministers. De huidige draconische pogingen tot jeugd-, zorg- en veeteelt- en justitiebeleid zijn voorbeelden die te binnen schieten.

Bij de PvdA zit het verdriet het diepst. Het verstandelijk opgewekte congres van vorige zaterdag kon niet wegpoetsen dat kiezers juist die partij de schuld geven van wat de overheid vergeefs belooft en vruchteloos aanpakt. Lang niet altijd terecht. VVD, CDA en D66 hebben in wisselende coalities aan vrijwel alle hoofdpijndossiers meegewerkt. Grijpend naar  steeds bouder beleid naarmate de greep ontglipte.

In het WBS Jaarboek 2009 zoeken vooraanstaande sociaal-democraten naar de wortels van Floor Wibaut. Deze Amsterdamse politicus van een kleine eeuw geleden staat model voor het ‘wethouderssocialisme’ waar binnen de PvdA met weemoed aan wordt teruggedacht. Fatsoenlijke gas- en waterleidingen én sociaal beleid op gemeentelijk niveau.

Op beide terreinen is het leven van een bestuurder niet makkelijker geworden. Gezag en ontzag zijn niet meer vanzelfsprekend, de burger oordeelt per transactie met de instanties. Het is niet louter gebrek aan moed of verstand dat de bestuurders in Amsterdam ertoe bracht zo onverantwoord optimistisch en soms geniepig dit metroproject de stad door de strot te douwen. Amateurisme is landelijk beleid.

Zoals opeenvolgende ministers van verkeer niet expres al die kostenoverschrijdingen lieten ontstaan bij HSL, Betuwelijn en noem de rest maar op. Maar er zit een lijn in al die wankele  projecten op weke grond. Met de bewust gezochte ‘cultuuromslag’ binnen de overheid is veel van Wibauts erfenis zoekgemaakt. ‘Processen’ werden op gang gezet, deskundigheid binnen Rijkswaterstaat en gemeentelijke bouwdiensten weggestuurd. In de netwerksamenleving moest alles met private-public partnerships kwieker worden aangepakt.

Mooie presentaties maar zwaar vernevelde verantwoordelijkheden. Iedere overheid moet tegenwoordig een bureau huren om aannemers offertes te kunnen vragen en later te beoordelen. En een ander bureau om de adviezen van dat eerste bureau te beoordelen. Het gevaar bestaat dat de commissies die nu tot 35 miljard aan bezuinigingen voor het kabinet moeten vinden opnieuw zullen dagdromen over de winst van een nog ondeskundiger overheid. Amateurisme is nationaal beleid geworden.

Het Rijk als één ministerie dat niets weet en alles uitbesteedt. Dat kan als de resterende politici en ambtenaren superslim zijn. En op door democratische politiek geformuleerde hoofdlijnen sturen. Maar dat is niet de trend. In zijn magistrale inaugurele rede als hoogleraar beleids- en bestuurswetenschappen aan de VU geeft Willem Trommel een dramatische analyse van het ‘Gulzig Bestuur’ waar een door machteloosheid fanaat geworden overheid toe vervalt.

Trommel constateert drie vormen van overspannen bestuur. New public management, new welfare en new social governance. Turbobestuur dat ver ingrijpt in onze levens, voor de financiële en economische bestwil van de staat der Nederlanden. In 28 bladzijden vat Trommel samen hoe het overambitieuze bestuur dat in dit land is gegroeid de grenzen van rechtsstaat en democratie uit het oog verliest, overal aanwezig is en steeds minder ordent of stuurt. Bestuurlijke bescheidenheid is een revolutionair begin van de weg terug naar een wijzere toekomst.