Spanningen in en tussen Noord- en Zuid-Soedan lopen op

De uitvoering van het vredesverdrag tussen Noord- en Zuid-Soedan hapert. Hervatting van de oorlog behoort tot de mogelijkheden.

Het gevecht om de toekomst van Soedan is begonnen, met uitzicht op nieuwe oorlog en het uiteenvallen van Afrika’s grootste land.

In de aanloop naar de eerste vrije verkiezingen in heel Soedan in april en een referendum over de status van het zuiden onder alleen de zuiderlingen in 2011 lopen de spanningen op. Er hebben al besprekingen plaats hoe de inboedel moet worden verdeeld als het zuiden voor onafhankelijkheid kiest. De noordelijke oppositie voert een achterhoedegevecht in de hoop het repressieve, in 1989 aan de macht gekomen moslim-fundamentalistische bewind van president Omar al-Bashir in de verkiezingen te verslaan.

Hoofdrolspelers zijn de noordelijke Nationale Congrespartij (NCP) van president Bashir en de Soedanese Volksbevrijdingsbeweging (SPLM). De SPLM kwam voort uit de zuidelijke verzetsbeweging SPLA, die nu de autonome regering van Zuid-Soedan vormt. In 2005 sloten beide partijen een allesomvattend vredesverdrag. Voor de zuiderlingen staat het referendum over onafhankelijkheid centraal, voor noorderlingen heeft de beloofde democratisering meer prioriteit.

De uitvoering van het ingewikkelde vredesakkoord ligt achter op schema en van democratisering in het noorden is al helemaal geen sprake. Het uit het vredespact voortgekomen parlement moet ter voorbereiding van de verkiezingen nog verscheidene belangrijke wetten aannemen, voor het eind dit jaar wordt ontbonden.

Over het referendum werd eerder deze week een doorbraak bekendgemaakt. Na weken touwtrekken kwamen NCP en SPLM overeen dat 51 procent van de kiezers in het zuiden vóór onafhankelijkheid moet stemmen bij een opkomst van 60 procent, wil zuidelijke afscheiding een feit zijn.

In de olierijke regio Abyei op de grens van noord en zuid moeten de bewoners in een apart referendum uitspreken of ze zich bij het zuiden of noorden aansluiten. Abyei wordt bewoond door zwarte zuiderlingen maar ieder jaar trekken nomaden uit het noorden er met hun vee binnen.

Het gebied heet wel de ‘cockpit van het noord-zuidconflict’, en ook nu kwamen beide partijen er niet uit. Geschilpunt blijft of de migrerende bewoners uit het noorden mogen meestemmen. „Het probleem rond Abyei blijft onopgelost en kan nog steeds tot oorlog leiden”, zei een diplomaat in Khartoum.

De noordelijke oppositie organiseerde deze week opnieuw betogingen in Khartoum, die door de politie uiteen werden geslagen. „Dit is slechts een gedeeltelijk akkoord”, reageerde de noordelijke oppositieleider Mubarak al-Fadil in een wolk van traangas op de overeenkomst over het zuidelijke referendum. „Wetten die nodig zijn voor het democratiseringproces moeten worden gewijzigd, zoals betreffende de veiligheidsdiensten, de vakbonden en strafrechtelijke procedures.”

Bashirs partij bestuurt sinds 1989 Soedan met behulp van uiterst effectieve spionagenetwerken, buurtraden, een militie en persbreidel. Die machtsinstrumenten zijn ondanks het vredesverdrag van 2005 niet ontmanteld, en daarmee zal de partij vermoedelijk de verkiezingen winnen.

Bashir heeft baat bij internationaal erkende verkiezingen: deze zullen de wegens oorlogsmisdaden door het Internationaal Strafhof aangeklaagde president een zekere legitimatie verlenen. De zuiderlingen zijn alleen geïnteresseerd in het referendum. De zuidelijke president, Salva Kiir, probeerde de afgelopen maanden de verkiezingen te schrappen maar moest na sterke druk van buurlanden en Zuid-Afrika inbinden.

Grote twijfel blijft bestaan of het krappe schema van verkiezingen en referendum op tijd kan worden afgewerkt. In Zuid-Soedan kan 90 procent van de bevolking lezen noch schrijven. Zuid-Soedanezen leven ver van de moderne wereld, ze ruilen maïs voor zout, gierst voor zeep. Maar in april zullen ze wel moeten deelnemen aan zeer ingewikkelde verkiezingen.

Het noorden heeft meer infrastructuur. Maar kan er in gebieden met gewapende anarchie zoals in de westelijke regio Darfur vrij worden gestemd? En hoe zullen opstandige Darfuri’s en al even ontevreden inwoners van Oost-Soedan reageren als het zuiden zich afscheidt? Wanneer ook zij onafhankelijkheid gaan nastreven om aan de repressie van Khartoum te ontkomen, valt het land uiteen.

De uitdagingen van de komende maanden zijn immens. Maar de problemen na een verwachte afscheiding van het zuiden zijn groter.

Wat gaat er gebeuren met de inkomsten uit de olievelden, die goeddeels in het zuiden liggen en waarvan de opbrengst nu op 50-50 basis door noord en zuid wordt gedeeld? Volgende maand arriveert een missie van het IMF in Khartoum voor overleg over verdeling van de nationale schuldenlast. De grenzen tussen noord en zuid liggen niet vast. Honderdduizenden Noord-Soedanese veehouders trekken jaarlijks het zuiden binnen voor graasgronden die beter dan in het noorden worden bedeeld met regen. Door toenemende droogte komen de goede graasgronden steeds meer in het zuiden te liggen. Daardoor wordt de noodzaak tot samenwerking tussen de scheidende noordelingen en zuiderlingen juist groter.

    • Koert Lindijer