Met oogwit dat witter is dan de natuur heeft bedoeld

Petina Gappah: De danskampioen. En andere verhalen uit Zimbabwe. Uit het Engels vertaald door Kees Mollema. Mouria, 174 blz. € 16,50

‘De verhalen worden gekenmerkt door een soort delicate eenvoud, waardoor je bijna geneigd bent te vergeten dat er een keiharde politieke werkelijkheid in wordt beschreven’, aldus een jury over de verhalenbundel De danskampioen van de Zimbabweaanse schrijfster Petina Gappah. Twee weken geleden mocht ze daarom in Londen de Guardian First Book Award in ontvangst nemen.

Het heeft iets verdachts wanneer verhalen van het Afrikaanse continent bewonderd worden wegens de werkelijkheid die ze weergeven. Voor westerse boeken wordt dat argument zelden gehanteerd. Dat neemt niet weg dat het inderdaad een harde wereld is waarin de dertien verhalen uit deze bundel zich afspelen: aids, corruptie, valse beloftes, de hoop na de onafhankelijkheid in 1980, de inflatie, etc. In een interview met het ZAM Magazine legde Gappah uit dat haar verhalen geïnspireerd waren op nieuwsberichten over Zimbabwe en op verhalen uit haar omgeving.

Gelukkig is er meer dan die politieke werkelijkheid, en tref je ook meer dan ‘delicate eenvoud’ aan. De ‘portretten’ geven een veelkleurig beeld van het land. Soms satirisch, vooral wanneer de hypocrisie van de overheid ter sprake komt, zoals in het openingsverhaal waarin de dictator Robert Mugabe een grafrede houdt voor een corrupte, aan aids overleden minister.

Toch is het niet de satire waarvan Gappah het moet hebben; vooral haar portretten van ‘gewone’ mensen maken de meeste indruk. Zo is er een mooi verhaal over een bruid met gebarsten, roze lippen. Iedereen weet wat dat betekent: ze zal snel overlijden aan ‘de grote ziekte met de kleine naam waaraan niemand sterft, de ziekte die zich manifesteert in rozerode lippen, vettig haar en oogwit dat witter is dan de natuur heeft bedoeld’. Maar niemand die iets zegt tijdens de bruiloft, er wordt gedanst en geklaagd omdat er te weinig eten en drinken is, terwijl iedereen zich volpropt met rijst en kip.

In het verhaal van de bruid is de vrouw het slachtoffer, zoals in de meeste verhalen. Domweg omdat de mannen (‘de waardeloze honden’) geloven dat ze ‘hun penis tekort doen wanneer ze trouw blijven aan één vrouw’. Deze boodschap wordt er in de satirische verhalen te rauw ingeramd, terwijl die in de meer tragische geschiedenissen mooier over het voetlicht wordt gebracht.

Maar ook zonder boodschap weet Gappah, behept met een vlotte schrijfstijl, hoe ze de lezer moet raken. Bijvoorbeeld in het verhaal over een tante die overtuigd is van de te verwachten verbeteringen na de verkiezingen. Optimistisch en socialistisch optimistisch slaat ze haar Indiase werknemer neer: in het nieuwe Zimbabwe commandeer je niet.

Om dat gewone, zo men wil, ongewone leven van gewone mensen draait ook het boek Zimbabwe, een bijzondere passie, geschreven door de in Zimbabwe wonende Vlaamse Patrice Delchambre. Het is in die zin een ongewoon boek, omdat Delchambres eigen ervaringen een stuk rooskleuriger zijn dan wat we gewoonlijk vanuit Zimbabwe vernemen. Delchambre vroeg de mensen uit haar omgeving om verhalen: van huishoudster tot kunstenaar, van leraar tot reisagent, van lokale bewoner tot buitenlandse ondernemer. De oogst bestaat uit nogal onopgesmukte verhalen, die van enige eindredactie best waren opgeknapt.

Door die afwijkende ontstaansgeschiedenis is een vergelijking met de goed geschreven bundel van Gappah niet op zijn plaats. Opvallend is wel dat er vanuit Zimbabwe de behoefte bestaat om iets anders te exporteren dan politiek leed en stapels waardeloze bankbiljetten. Vooral Gappah laat zien dat het steeds verder uitgeklede land een vruchtbare voedingsbodem blijft voor verhalen.

Patrice Delchambre: Zimbabwe, een bijzondere passie. Boekenplan, 276 blz. € 17,95

    • Toef Jaeger