Groots altaar in zijn halve glorie

Machtelt Israëls (red): Sassetta. The Borgo San Sepulcro Altarpiece. Primavera Pers Leiden, twee delen in cassette, 636 blz. € 89,-

Het altaarstuk in de kerk van San Francesco in het Toscaanse stadje Borgo San Sepolcro was in de vroege Renaissance een van de grootste en schitterendste van Italië. Het veelluik was zes meter breed, vijf meter hoog en bestond uit zestig schilderingen op beide zijden van dertig panelen. Het was in de jaren 1437-1444 gemaakt door de kroonprins van de Siënese schilders, Giovanni di Cortona, die we kennen onder zijn 18de-eeuwse koosnaam Sassetta.

Zo begint de proloog van een verbluffend rijk geïllustreerd tweedelig boek dat het altaarstuk reconstrueert, voorzover mogelijk. Al in de 16de eeuw, na het Concilie van Trente dat de barok tot de officiële stijl voor kerkelijke kunst verklaarde, begon de teloorgang van het altaarstuk. Het werd ontmanteld, de losse panelen werden over andere altaren verdeeld. In de 19de eeuw werden ze overlangs doorgezaagd en verkocht. Zevenentwintig van de zestig schilderingen zijn inmiddels gelokaliseerd. Ze hangen in twaalf musea in acht landen.

De andere zijn verloren gegaan of leiden ergens een anoniem leven. Ze wachten nog op de herkenning als Sassetta – zoals gebeurde in 1900, toen de Amerikaanse kenner Bernhard Berenson en zijn latere echtgenote drie panelen van Sassetta ontdekten bij een antiquair in Florence. Ze kostten een schijntje, omdat ze onverkoopbaar groot waren. De Berensons hingen het paneel van Sint Franciscus en twee andere in hun villa I Tatti. Inmiddels is de villa een studiecentrum van de Harvard Universiteit, waar ook dit boek tot stand kwam.

Voor het eerst sinds bijna vijf eeuwen is wat er nog rest van het altaar virtueel bijeengebracht in deze minutieuze studie van tal van kunsthistorici. Onder hen is oud-Rijksmuseum-directeur Henk van Os, kenner van oude Italiaanse kunst, en vooral die van Siena. Het boek is samengesteld door kunsthistorica Machtelt Israëls, echtgenote van dirigent Frans Brüggen.

Een technische catalogus vermeldt de geschiedenis van elk paneel, voorzover bekend. Soms zijn die panelen schrikbarend dun. Madonna met kind, nu in het Louvre, meet 205 bij 118 cm, de dikte varieert van 1.7 tot 0.5 cm. Ooit was het de voorkant van het paneel met Sint Franciscus. Intiem en voyeuristisch zijn de foto’s van de achterkanten met zwaluwstaartverbindingen, stempels, schroeven en houtwormgaten. Dit fascinerende boek is een wetenschappelijke uitgave en leest dus niet als een roman. De vele lange zinnen en uitweidingen vergen evenveel liefdevolle aandacht als het bekijken van de panelen van Sassetta.

    • Kasper Jansen