Er is weinig werk. En wat er is, betaalt bar slecht

De werkloosheidcijfers zijn veel lager dan gedacht.

Dat komt door de groeiende groep zzp’ers. Die zitten misschien zonder werk maar vallen buiten de statistieken.

Ze zit al sinds maart van dit jaar zonder inkomsten, vertelt een interim-manager uit Amsterdam. Ze wil niet met haar naam in de krant, zoals veel zelfstandigen die nu noodgedwongen op de bank zitten. Ze schaamt zich daarvoor. „Ik kom er niet graag voor uit, ook al weet ik dat ik er niets aan kan doen. Dus als ik straks koffie drink bij de buurman, doe ik net alsof ik het hartstikke druk heb gehad. Heel treurig, eigenlijk.”

De afgelopen vijf jaar had ze een goedlopende eigen zaak, maar sinds de crisis blijven opdrachtgevers weg. „Vorig jaar om deze tijd stonden klanten nog te trappelen om me in te huren, maar nu blijven ze weg. En eet ik m’n huis op om rond te komen.”

De groeiende groep zelfstandigen op de arbeidsmarkt vangt de klappen op van de crisis, zei directeur Coen Teuling van het Centraal Planbureau dinsdag bij de presentatie van de nieuwe prognoses voor de economie. Volgens Teulings is het deze groep die verklaart waarom de werkloosheid veel trager stijgt dan het CPB in september nog voorspelde. Zij vormen, door hun flexibele inzet, immers een buffer op de arbeidsmarkt. En freelancers vliegen er als eersten uit als het slecht gaat. „Ons vermoeden is dat er onder deze groep veel verborgen leed zit”, aldus Teulings.

Eerder dit jaar wees econoom Michiel Vergeer van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) al op de zzp’ers als verklaring voor de traag stijgende werkloosheid. Want de freelancers die als gevolg van de crisis niet of veel minder werken, zijn niet terug te vinden in de officiële cijfers van het CBS.

„Mensen zijn volgens onze definities pas werkloos als ze minder dan twaalf uur per week werken en actief op zoek zijn naar betaald werk”, zegt Vergeer. „Dan sluit je automatisch groepen uit die ook een substantieel deel van hun werk verliezen. Er zullen veel zelfstandigen zijn die nu nog maar de helft van hun normale hoeveelheid werk hebben. Maar zij laten zich lastig in beeld brengen.”

De zzp’ers vormen inmiddels een substantiële groep op de arbeidsmarkt. Het CBS telde inmiddels ruim 640.000 zelfstandigen, wat neerkomt op 9 procent van de beroepsbevolking. „De snelle groei is echt iets van de laatste jaren”, zegt directeur Linde Gonggrijp van FNV Zelfstandigen. „Voor de meeste zelfstandigen is dit dus de eerste crisis die ze meemaken. Het is een fase die je moet zien te overleven.”

Voor wie dat niet kan omdat er geen droog brood meer te verdienen valt, wacht de bijstand. Zelfstandigen hebben immers geen recht op een WW-uitkering. „We zien dat heel veel freelancers nu in stilte lijden”, zegt Gonggrijp. „Ze sappelen door. Teren in op hun reserves of nemen extra hypotheek op om het hoofd boven water te houden. Ze willen vaak ook geen bijstand, daar zijn ze te trots voor. Ze willen het zelf redden.”

De meeste zelfstandigen zal dat ook wel lukken, verwacht Gonggrijp. Maar een deel van hen zal als gevolg van de crisis afhaken en op zoek gaan naar een vaste baan. „De afgelopen tijd zag je dat de stap naar een freelance bestaan erg makkelijk werd gemaakt”, zegt Gonggrijp. „Het was hot om zzp'er te zijn. Maar niet iedereen is er even geschikt voor. Je moet heel goed weten wat je wilt en wat je kunt. Bovendien moet je inzicht hebben in je vakgebied. Weten waar je kansen liggen, bijvoorbeeld. En risico’s spreiden.”

Freelance fotograaf Gerard Verschooten redt het wel, zegt hij optimistisch. Hij schat dat hij dit jaar ongeveer 10 procent minder inkomsten heeft, maar weet dat tot nu toe nog goed op te vangen. „Maar ik zet me wel schrap, hoor. Het ergste moet volgens mij nog komen.”

De tijdschriften waar Verschooten voor werkt, hebben onlangs aangekondigd dat ze komend jaar flink moeten bezuinigen. „Dat zal ik onmiddellijk merken aan het aantal opdrachten.” Het baart hem zorgen. Zeker omdat er het afgelopen jaar geen nieuwe opdrachtgevers bij zijn gekomen. „Dat is me in twintig jaar als zelfstandige nooit eerder gebeurd.”

Hoeveel omzetverlies er op dit moment wordt geleden door zzp’ers is niet bekend. Onderzoeker en interim-adviseur Arjan van den Born promoveerde dit voorjaar op de succesfactoren van de zelfstandige professional. Hij schat dat het om 20 procent van alle zzp’ers gaat. „Ik spreek veel zelfstandigen voor mijn werk en krijg ook regelmatig cijfers door van bemiddelingsbureaus voor freelancers. Overal klinkt hetzelfde geluid: zelfstandigen hebben het op dit moment echt moeilijk om aan klussen te komen. De tarieven staan zwaar onder druk en bedrijven huren simpelweg minder externen in.”

Er is op zich nog best veel werk, leidt Gonggrijp van FNV Zelfstandigen af uit de verhalen die ze hoort van haar leden, maar er is tegelijkertijd heel veel aanbod. „De concurrentie is op dit moment enorm groot, dat leidt vanzelf tot lagere tarieven. Vooral in de bouw en in de journalistiek is dat een groot probleem aan het worden. Daar moet je nu veel meer werk verzetten om hetzelfde inkomen te krijgen als een jaar geleden.”

Freelance journalist Alies Pegtel bekeek vorige week de facturen die ze vijf jaar geleden verstuurde. Het verschil is enorm, zegt ze. „Toen kreeg ik vrijwel overal vijftig cent per woord, nu zijn er bladen die nog maar twintig cent per woord betalen. Dat is dus minder dan de helft!” Ook zij ziet dat opdrachtgevers niet meer in de rij staan. „Vijf jaar geleden werd ik gewoon gebeld door verschillende bladen en hoefde ik niet echt veel moeite te doen om opdrachten te krijgen. Dat is er nu niet meer bij, terwijl ik intussen zelfs veel betere papieren heb. Je ziet bij veel tijdschriften hetzelfde gebeuren: de budgetten worden bevroren en er worden geen freelancers meer ingehuurd. Ik ben bang dat dat de komende tijd niet meer zal veranderen.”