We zijn een bleek zonnetje

Het Centraal Planbureau (CPB) meldde dinsdag dat we volgend jaar economische groei kunnen verwachten.

Maar het CPB zat er met zijn ramingen tot nu toe steeds naast. Hoe kan dat?

De zon probeert door de dikke mist te dringen boven een radar op de kant aan de Nieuwe Waterweg bij de monding naar de Noordzee. foto VINCENT MENTZEL/NRCH==F/C==Nederland. Hoek van Holland Mentzel, Vincent

„Er is één troost... Het CPB zit er altijd naast”, zegt de een tegen de ander, terwijl ze bedremmeld naar dalende beurskoersen kijken. De top van het Centraal Planbureau (CPB) is de eerste die zichzelf op de hak neemt, want de cartoon staat afgedrukt in het boek De Grote Recessie, geschreven door directeur Coen Teulings en onder-directeur Casper van Ewijk.

„Dit is gewoon een enorme meevaller”, zegt Teulings. De directeur heeft eerder in Den Haag een toelichting gegeven bij de jongste ramingen over de ontwikkeling van de Nederlandse economie in 2010.

Wat blijkt? De diepste naoorlogse recessie is ten einde. Volgend jaar groeit de Nederlandse economie met 1,5 procent, dankzij China dat het herstel van de wereldeconomie heeft aangejaagd. Het aantal werklozen stijgt naar gemiddeld 510.000, maar dat is lang niet zoveel als werd gevreesd. Met 6,5 procent blijft de werkloosheid laag vergeleken met de rest van Europa. Momenteel zijn 400.000 mensen werkloos, 5 procent.

Het economisch herstel – een „bleek zonnetje” – is opmerkelijk. Nog in februari van dit jaar kwamen Teulings en premier Jan Peter Balkenende met een sombere boodschap. De terugval van de economie was „ongekend” en deed denken aan de jaren dertig toen de wereld in een depressie raakte.

„Dit is veel ernstiger dan verwacht”, zei Teulings destijds. De sterke daling van de wereldhandel had grote gevolgen voor de Nederlandse economie. De werkloosheid zou in 2010 verdubbelen naar 8,75 procent, maar hij sloot een stijging naar 9,5 procent of meer ook niet uit: 800.000 mensen. De economie zou met 3,5 procent krimpen en de overheidsfinanciën zouden met 5,5 procent van het bruto binnenlands product (bbp) zwaar uit het lood slaan.

Dinsdag bleek dat het CPB vrijwel alle prognoses heeft bijgesteld. De krimp van het bbp in 2009 blijkt zelfs nog iets groter (4 procent) en de economie ziet er voor volgend jaar flink beter uit dan het planbureau eerder dacht.

Het CPB zit er steeds naast met de ramingen. Hoe kan dat?

„Het voorspellen van economische ontwikkelingen is een moeilijke affaire. Vergelijk het met het voorspellen van brand in een huis. Als je dat vooraf had kunnen voorspellen, zou je ervoor gezorgd hebben dat de brand werd voorkomen. De branden die werkelijk plaatsvinden zijn branden die je niet met zekerheid had kunnen voorspellen. Wat je wel kunt doen is een risicoanalyse: welke factoren vergroten het risico op brand en hoe kun je risico’s beperken.

„De rol van de economische analyse is niet het exact voorspellen van een crisis maar wel het proberen te begrijpen welke mechanismen aan de basis van zo’n crisis liggen. Je kunt risico’s inventariseren en onderzoeken hoe je ze kleiner kan maken. Binnen het gebrekkige vermogen om te voorspellen heeft het CPB het aardig gedaan als ik het vergelijk met andere instituten als de Oeso, De Nederlandsche Bank of de Rabobank. Op diverse momenten waren onze ramingen leidend.”

Het verschil in de raming van de werkloosheid is heel groot, 6,5 in plaats van 9,5 procent?

„Dat is inderdaad een heel groot verschil. Een eerste oorzaak is dat we in juni nog uitgingen van een krimpende economie. In september werd het al nul groei. De wereldhandel blijkt nu sneller op te veren dankzij China. De flexibiliteit van de Chinese economie is verbijsterend. Het land is in korte tijd in staat geweest een bestedingsprogramma op te zetten en uit te voeren. Tegelijkertijd is in de VS de bodem van de huizenmarkt bereikt.”

Het herstel is de belangrijkste oorzaak van de meevallende werkloosheid?

„Meer productiegroei betekent dat er meer mensen nodig zijn. Een hogere winstgevendheid betekent minder reorganisaties en minder ontslagen. Een andere factor is de demografische ontwikkeling. Een grote groep werknemers zit tegen de pensioenleeftijd aan. Dan blijken werkgevers toch terughoudend om mensen op straat te zetten. Ze weten dat er de komende jaren in bepaalde segmenten een tekort aan arbeid ontstaat.

„Daarnaast is er een groeiende groep zelfstandigen zonder personeel, ZZP’ers. Sinds de vorige crisis, het leeglopen van de internetbubble in 2002/2003, is het aantal ZZP’ers met 100.000 toegenomen. Zij vormen met flexwerkers een flexibele schil voor bedrijven en vangen veel van de pijn van de crisis op. Ze hebben minder opdrachten, werken onder de prijs, maar melden zich niet werkloos. Ons vermoeden is dat er onder deze groep veel verborgen leed zit.”

Dempt deeltijd-WW de werkloosheid ook niet?

„ Het scheelt hooguit 10.000 à 20.000 werklozen op jaarbasis. In Nederland is het een heel ander verhaal dan in Duitsland waar 1,4 miljoen mensen in de zogenaamde Kurzarbeit zijn ondergebracht, een duurzame regeling. Bij ons zitten op het hoogtepunt van de regeling maximaal 60.000 mensen in deeltijd-WW.”

Wat gaat de burger merken van het herstel?

„Consumenten komen in rustiger vaarwater. Ze zullen minder behoudzuchtig worden dan in 2009, toen ze fors gespaard hebben. Er ontstaat meer vertrouwen in de economie. Er komen wel meer consumenten met minder inkomen, want de werkloosheid stijgt komend jaar wel degelijk. Maar met het aantrekken van de groei is de financiële crisis niet voorbij. De klap van 2009 is niet zomaar hersteld. We zijn in één jaar om en nabij 6 procent economische groei kwijtgeraakt. Dat is heel veel.”

    • Michèle de Waard