Shock zonder therapie

Samen met Boris Jeltsin legde Jegor Gaidar de basis voor het ongebreidelde Russische kapitalisme.

FILE - In this Dec. 2005 file photo, former Russian Premier Yegor Gaidar smiles during a rally in Moscow. Yegor Gaidar, an economic reformer who served as Russia's acting prime minister under Boris Yeltsin, has died. He was 53. (AP Photo/ Alexei Sazanov, File) AP

Weinig Russen zullen een traan laten om de dood van de econoom Jegor Gaidar (53), de architect van de economische shocktherapie, die Rusland in 1992 hardhandig het kapitalisme binnenleidde. Zijn kortstondige carrière als waarnemend premier en minister van Financiën van het postcommunistische Rusland van Boris Jeltsin heeft een enorme impact gehad op het leven van iedere Rus. Gaidar, telg van de Sovjetelite, stierf vanochtend onverwacht in zijn buitenhuis bij Moskou terwijl hij werkte aan een boek.

Russen associëren Gaidar met ongeremde prijsstijgingen, ondoordachte privatisering van de grote staatsbedrijven, het wegsmelten van hun spaargeld en de onwaarschijnlijke zelfverrijking van de nieuwe ondernemersklasse die sindsdien bekendstaat als de ‘oligarchen’. Het maakte hem tot de zondebok van het volk.

Na hetuiteenvallen van de Sovjet-Unie in december 1991 moest Jeltsin, als president van Rusland, de boedelscheiding van de vijftien unierepublieken in goede banen leiden. Die republieken waren economisch totaal met elkaar verknoopt.

Maar de moeilijkste opgave was van de grond af een markteconomie opbouwen die de totaal vastgelopen staatsgeleide economie kon vervangen. Jeltsin koos, met Gaidar (en gesteund door triomferende westerse consultants), voor een sprong in het diepe. Sovjet-burgers waren straatarm maar hadden één zekerheid in het leven: de staatsprijzen werden te allen tijde kunstmatig laag gehouden.

Toen de schaarste zo groot was geworden dat mensen zelfs voor brood in de rij moesten staan, liet Gaidar de prijzen los, gaf mensen het recht hun spullen te verhandelen en startte een privatiseringscampagne, waarvan een handige minderheid disproportioneel profiteerde. Het leidde eerst tot paniek, maar na een half jaar verschenen er weer producten in de winkels.

Vervolg Gaidar: pagina 4

Jegor Gaidar liet prijzen los

Gaidar heeft altijd volgehouden dat de sovjet-economie aan de rand van de afgrond stond. Alleen een heftige dreun kon het raderwerk weer in beweging zetten.

In 2006 publiceerde hij zijn boek, De ondergang van een imperium, waarin hij met een overweldigende hoeveelheid onbekend feitenmateriaal zijn stelling probeerde te staven. De crisis in de jaren negentig was niet het gevolg van zijn hervormingen, maar juist de aanleiding om dat beleid door te voeren, aldus Gaidar. Dat het achteraf makkelijk oordelen is, is een feit. Maar dat de privatisering van de staatsbedrijven tot excessen heeft geleid, ontkende hij zelf ook niet.

Jegor Gaidar stamde uit een beroemde familie. Zijn grootvader Arkadi was voor miljoenen schoolkinderen als partizaan en schrijver van een beroemd propagandawerkje een communistische icoon. Zijn vader nam zijn gezin mee naar Cuba, waar hij correspondent was van de Russische staatskrant Pravda. Later verhuisde het gezin naar Belgrado, waar Jegor voor het eerst in aanraking kwam met de socialistische marktexperimenten en de vrijere atmosfeer in het Joegoslavië van Tito. Hij las Adam Smith en werd een fervent aanhanger van de vrije markt.

Eind 1992 dwong het parlement de president Gaidar naar huis te sturen, maar in 1993 keerde hij even terug in het kabinet. Het door de communisten gedomineerde parlement blokkeerde praktisch alle regeringsbesluiten. In oktober van dat jaar besloot Jeltsin de Doema uiteen te jagen. Dat leidde tot de bestorming van het Witte Huis, door Gaidar een „kortstondige burgeroorlog” genoemd. Er vielen meer dan 150 doden. Het grootste slachtoffer, erkende Gaidar later, was de democratie.

Gaidar is altijd actief gebleven, eerst als politicus, later wetenschappelijk, als directeur van het Moskouse Instituut van de Economie van de Overgangsperiode.