Op zoek naar de heilige graal

Het gaat niet goed met de persbureaus, omdat het niet goed gaat met de kranten. „We moeten niet vasthouden aan iets wat er niet meer is.”

Een op de zes artikelen in NRC Handelsblad, lange en korte, schrijft de redactie niet zelf. Die komen van het ANP. Bij Spits en Metro is dat de helft. En Nu.nl bestaat voor tweederde uit ANP-berichten.

„Wie anders zit twaalf uur achtereen, op de tiende dag van het proces, bij een rechtszaak tegen de Hell’s Angels?”, zegt Erik van Gruijthuijsen, hoofdredacteur/directeur van ANP Media in Rijswijk. Hij wil maar zeggen dat zijn organisatie een belangrijke rol vervult in de nieuwsvoorziening in Nederland. Maar dat vangnet vertoont gaten.

Het ANP, het grootste persbureau van Nederland, dreigt dit jaar verlies te lijden. Het persbureau halveert zijn fotoredactie, brengt het aantal dagelijkse nieuwsvideo’s fors terug en heft de redactie ‘entertainment’ op. In totaal verdwijnen 35 van de 125 banen. Met name bij ANP Photo komt de klap hard aan, want daar heeft men een naam hoog te houden. Denk bijvoorbeeld aan de foto van de vermoorde Pim Fortuyn, waarmee ANP-fotograaf Robin Utrecht in 2002 de Zilveren Camera won. „Foto is en blijft een kernwaarde van het ANP”, zegt Van Gruijthuijsen. „Maar ik kan niet op tegen de amateurs en semiprofessionals die bijna voor niks een foto verkopen.” Het ANP is een gezond bedrijf, volgens Van Gruijthuisen, maar 2009 was een moeilijk jaar. „Deze laatste maanden zijn zeer beslissend voor het resultaat. Het is kantje boord.”

Niet alleen voor het ANP. Ook andere persbureaus hebben het zwaar. Om de kosten te drukken wil De Geassocieerde Persdiensten (GPD), het persbureau van de regionale kranten, samenwerken met het ANP. Het persbureau Novum Nieuws schrapte eind vorig jaar al 25 van de 150 banen. En in de VS gaat Associated Press (AP), een van de grootste persbureaus ter wereld, bezuinigen omdat de omzet voor het eerst in jaren daalt. AP, eigendom van 1.500 Amerikaanse kranten, wil de kosten dit jaar met 10 procent omlaag brengen. Ontslag dreigt voor honderden van de vierduizend medewerkers.

Traditionele persbureaus als AP en ANP, die moeten leven van abonnementen, hebben het zwaar omdat kranten, hun belangrijkste klanten, het zwaar hebben. Door de crisis zijn advertentie-inkomsten verdampt. Kranten ontslaan mensen en maken meer gebruik van persbureaukopij, zonder dat de persbureaus hiervan profiteren. Want of een krant nu dagelijks tien of honderd ANP-artikelen plaatst, een bulkabonnement blijft even duur. Anderzijds dreigen kranten te bezuinigen op hun abonnementen op persbureaus.

In de VS probeerden de kranten van Tribune – onder meer The Chicago Tribune en The Los Angeles Times – het in november een week zonder nieuws van AP. Tribune, dat in financiële moeilijkheden zit, overweegt volgend jaar het AP-abonnement helemaal op te zeggen. AP heeft zijn abonnees nu kortingen in het vooruitzicht gesteld. De Zweedse krant Dagens Nyheter en NOS Nieuws in Nederland hielden dit jaar soortgelijke experimenten, maar keerden vooralsnog terug bij de nationale persbureaus, tegen lagere tarieven.

Als grote mediaorganisaties hun abonnement opzeggen of hoge kortingen bedingen, zal dat gevolgen hebben voor de andere klanten van de persbureaus. De vaste kosten zullen over minder klanten omgeslagen kunnen worden en dus zouden de tarieven omhoog moeten. Waarmee de persbureaus zich in hun eigen staart zouden bijten. En blijft de kwaliteit van hun werk op peil als persbureaus mensen moeten ontslaan?

Dat deze ontwikkelingen ook in Nederland de nieuwsvoorziening kunnen schaden, beaamde eerder dit jaar de commissie-Brinkman. De oud-CDA-leider onderzocht op verzoek van minister Plasterk (Media, PvdA) de toekomst van de Nederlandse pers. „De rol van het ANP in de totale infrastructuur van journalistiek en nieuwsvoorziening in Nederland is van groot belang”, schreef de commissie. Maar: „De continuïteit van het ANP lijkt niet gewaarborgd”.

De Tweede Kamer deelt die zorgen, bleek vorige maand bij de behandeling van het Brinkmanrapport. Joop Atsma (CDA) wil dat het Rijk een belang neemt in het ANP. De minister ziet dat (nog) niet zitten, maar beloofde wel een onderzoek naar de positie van persbureaus in Nederland. Erik van Gruijthuisen noemt de aandacht voor zijn ANP „om verlegen van te worden”. „Het is prettig dat wij in de schijnwerpers worden gezet. Maar het rapport van de commissie-Brinkman is wel iets te zorgelijk van toon, want het ANP is een gezond bedrijf. Een staatspersbureau willen wij zeker niet worden.”

Persbureau Novum Nieuws veegt met het rapport-Brinkman de vloer aan. Bram Bloemberg, directeur van Novum: „De commissie wil vasthouden aan iets wat er niet meer is.” Persbureaus moeten niet klagen bij de overheid, vindt hij, en zeker geen staatssteun ontvangen zoals het CDA wil. „Een persbureau moet zich aanpassen aan de eisen van deze tijd. Die vraagt om een kleine, efficiënte en multimediale organisatie zonder veel overhead”, zegt Bloemberg.

Novum en GPD wilden in 2006 samen een concurrent vormen voor het ANP. Het ANP vreesde voor zijn positie, verlaagde zijn prijzen met een kwart en verlengde de contracten met zijn grote abonnees.

Novum is zich sindsdien nog meer gaan richten op snel, kort nieuws. Belangrijke afnemers zijn radiostations en websites, voor nieuws in tekst, gesproken woord en (bewegend) beeld.

Novum bewerkt en verkoopt bovendien exclusief de videoreportages van Associated Press in (niet-Engelstalige) landen in Europa. Dankzij reclamespots die voorafgaand aan de videofilmpjes worden getoond, verdient Novum dit jaar meer met reclame dan met abonnementen, de traditionele inkomstenbron van persbureaus. Vorig jaar was dat nog andersom: 60 procent abonnementen, 40 procent advertenties. „Veel groei in abonnementen verwachten we niet meer”, zegt Bloemberg. Met name dankzij video groeit de omzet van Novum dit jaar licht. „Het is niet zo dat we nergens last van hebben, maar we hebben op tijd maatregelen genomen”, zegt Bloemberg, doelend op de 25 ontslagen.

Bij het persbureau Reuters komt de omzet van het bedrijf nog maar voor een paar procent van traditionele media. Chris Cramer, global editor voor multimedia bij Reuters News: „Bij ons zijn geen ontslagen gevallen. Wij hebben zelfs mensen aangenomen.” De media moeten zichzelf opnieuw uitvinden, vindt de man die jarenlang bij de BBC werkte en CNN een internationaal karakter gaf.

Zo komt Reuters met een financieel-economisch tv-kanaal, een soort financiële YouTube, Project Insider genoemd. Dat wordt volgens Cramer geen lineaire tv, geen CNBC of Fox Business. Het zijn korte videofragmenten van 4 à 5 minuten. Klanten kunnen die tegen betaling op hun websites plaatsen. Cramer benadrukt dat Project Insider interactief is, „helemaal web 2.0”. „Je kunt het aanbod afstemmen op je voorkeuren, discussiëren met de makers en dankzij slimme spraak-naar-tekst-vertaling gemakkelijk zoeken.”

Reuters maakte al eerder tv, maar dat project mislukte, volgens Cramer door te hoge technische kosten. „Nu gaat alles via internet; ik heb mijn medewerkers verboden om ook maar één satellietverbinding te huren.”

Reuters heeft verder BreakingViews.com overgenomen. Dat Londense bedrijf levert financieel-economische commentaren, onder meer aan NRC Handelsblad en The New York Times.

En het persbureau presenteerde kortgeleden het vernieuwde Reuters.com. De site moet alle verschillende onderdelen binnen het bedrijf aan elkaar knopen. Voor exclusieve onderdelen moeten internetgebruikers betalen. Cramer: „Gebruikers willen niet betalen voor eenvoudige, alledaagse nieuwsberichten. Zou ik zelf ook niet doen. Maar consumenten zijn wel bereid om te betalen voor de informatie die perfect is afgestemd op hun werk. Op een multimediale manier.”

ANP-hoofdredacteur Erik van Gruijthuijsen noemt het ‘verdienmodel’ voor nieuwe media „de heilige graal voor de mediasector”. „Ook voor het ANP. Hoe kunnen wij geld verdienen met internet en met mobiel? Het antwoord is er gewoon nog niet. En dat is zorgelijk. Het is heel tegenstrijdig: juist door internet is het gebruik van ANP-berichten nog nooit zo hoog als nu. Maar de perceptie van de gebruiker is dat het voor niks is. Maar nieuws is niet gratis. Het kost handjes, hoofdjes, denkwerk, tijd.”

Drie rapporten over persbureaus in Nederland op nrc.nl/economie

    • Jan Benjamin