Alleen de planten kunnen niet liegen

The Milk of Sorrow (La tetaasustada). Regie: Claudia Llosa. Met: Magaly Solier.In: 4 bioscopen.****

2009 is hier en daar al uitgeroepen tot het jaar van de vrouwelijke filmregisseur, met sterke films als Fish Tank van Andrea Arnold, Bright Star van Jane Campion en The Hurt Locker van Kathryn Bigelow. Aan dit lijstje moet The Milk of Sorrow worden toegevoegd, waarmee de Peruaanse regisseur Claudia Llosa begin dit jaar de Gouden Beer won tijdens het filmfestival van Berlijn.

Llosa (een nicht van de beroemde schrijver Mario Vargas Llosa) was de verdiende winnaar in een competitie die verder nogal bleek was. Misschien doordat dit een zwakke editie was van het festival, heeft de prijs haar niet helemaal de aandacht opgeleverd die The Milk of Sorrow wel degelijk verdient.

Llosa werkte voor de film opnieuw met de enigszins kinderlijke, ondoorgrondelijke actrice Magaly Solier, die ook de hoofdrol speelde in haar debuutfilm Madeinusa. Die kreeg in 2006 de prijs van de filmkritiek op het Filmfestival Rotterdam. Solier speelt hier Fausta, een jonge vrouw die zwaar is getekend door de terreurdaden van de maoïstische guerrillabeweging Lichtend Pad die Peru tot begin jaren negentig teisterden. Haar leven wordt nog steeds bepaald door trauma’s: zowel die van haarzelf als van haar moeder, die ook blootstond aan gruwelijkheden. Volgens een Peruaanse volkswijsheid heeft ze haar levensangst met de moedermelk meegekregen; daar komt de titel van de film vandaan.

The Milk of Sorrow begint met een aangrijpende scène waarin de moeder zingend verhaalt over wat ze heeft meegemaakt. Dan overlijdt de vrouw. Fausta wil haar moeder in haar geboortedorp begraven, waardoor het verleden nog sterker opspeelt. Om haar heen slagen haarleden familie er wel in om verder te gaan met hun leven – ze gaan op in de voorbereidingen van een trouwfeest. Dat biedt regisseur Llosa de kans om met een bijna antropologisch oog te kijken naar de uitdossingen, cadeaus en dansen van de armste inwoners van Lima te kijken. Maar Fausta blijft volledig vergroeid met het verleden.

Dat wordt op een pregnante manier gesymboliseerd door de even gruwelijke als bizarre aandoening waaraan ze lijdt. Als jong meisje is een aardappel in haar vagina ingebracht, als voorzorgsmaatregel tegen verkrachters; een praktijk die volgens Llosa ook in werkelijkheid op delen van het platteland van Peru voorkwam. De aardappel is gaan ontspruiten en kan alleen chirurgisch worden verwijderd.

Dit gegeven had gemakkelijk alle aandacht kunnen opeisen en zo de film uit balans kunnen trekken, maar Llosa wijdt er slechts enkele scènes aan, al is de kijker zich er gedurende de hele film van bewust. De wetenschap resoneert mee als een tuinman opmerkt: „Planten liegen niet over het verleden. Alleen mensen doen dat. Bij een plant is altijd aan de wortels te zien hoe het leven is verlopen.”

The Milk of Sorrow is een uitzonderlijke fraaie film, met knap uitgelichte beeldcomposities die traag verglijden, in een stijl die soms dicht tegen stilstaande fotografie aanzit. Die esthetiserende aanpak staat op gespannen voet met de rauwe werkelijkheid die Llosa aan de orde wil stellen: hoeveel schoonheid kan gruwelijkheid verdragen?

Llosa is zich bewust geweest van die spanning, en heeft er ook een plaats voor gevonden in de film. Dat blijkt als Fausta een baan vindt als huishoudster van componist en concertpianist Aida (Susi Sanchez). Zij staat aan de vooravond van een belangrijk concert, maar heeft geen inspiratie. Totdat ze Fausta traditionele volksmelodieën hoort zingen, of eigenlijk meer voordragen in een soort spreekgezang. Aida leent de melodieën voor haar nieuwe stuk en verweeft ze met haar klassieke muzikaal idioom. Daarmee eigent ze zich ook de herinneringen van Fausta toe, want op de melodieën dragen de moeders hun levensverhalen over op hun dochters.

Dat is wel enigszins vergelijkbaar met de manier waarop Llosa in haar film de droeve herinneringen van haar landgenoten ‘gebruikt’ en verweeft met haar persoonlijke idioom als filmmaker. Ze heft daarmee de spanning tussen de esthetiek van haar beelden en de werkelijkheid die erachter schuilgaat niet op, maar ze tilt die wel naar een ander, hoger niveau. Dat is het grote verschil met het stuk dat de pianiste van haar huishoudster leent. Dat is mooie muziek, zonder verdere betekenis. De schoonheid van The Milk of Sorrow is niet vrijblijvend.

    • Peter de Bruijn