Wolkenkrabbers en luchtkastelen

De tentoonstelling Nooit gebouwd Rotterdam geeft een overzicht van gebouwen die er nooit zijn gekomen.

Een expositie over een stad die altijd in beweging is.

. Wat als....... Dan had er nu misschien een reusachtige gouden bal geblonken boven het Rotterdamse Hofplein. Of stond er een gebouw in de vorm van een tafel in het Museumpark, zo groot dat de hele collectie van museum Boijmans van Beuningen erin kan worden gehuisvest. Of dan was zo’n beetje heel Rotterdam West ingesloten door een hele rij flats.

Welkom in de stad die er had kunnen zijn. De tentoonstelling Nooit gebouwd Rotterdam biedt een greep uit de vele spectaculaire en bijzondere architectonische ontwerpen voor gebouwen en stadsinrichting van het naoorlogs Rotterdam. Ontwerpen die hun kartonnen status nooit zijn ontstegen, die nooit verder zijn gekomen dan de tekentafel en 3D-impressies. Het zijn vaak geknakte dromen, deze wolkenkrabbers en luchtkastelen.

De tentoonstelling is verdeeld over twee verdiepingen. De ruimte beneden wordt gedomineerd door de vier wanden, met elk een vlakvullende panoramafoto van Rotterdam. Gezien vanuit het centrum, in de vier windrichtingen. Ze zijn opgebouwd uit draaibare vertikale lamellen en hebben wisselende voorstellingen. In totaal heeft elke wand drie varianten: zoals het nu is, één met kleinschalige plannen en één met grootscheepse ontwerpen erin gemonteerd.

Het midden van de ruimte wordt in beslag genomen door een grote maquette van het hele centrum, schaal 1 op 1.000. Alles, al dan niet gebouwd, staat los. Hier mag je je eigen stadsplan maken. De detaillering en schaal geeft het een hoog abstractieniveau. De schitterend uitgevoerde grotere maquettes en interviews met de architecten in de vide zijn wat dat betreft concreter en meer museaal.

Het is echter geen architectuurtentoonstelling, het is een Rotterdamtentoonstelling. Over de stad die altijd al in beweging is geweest en na het bombardement in 1940 werd gedwongen een nieuw centrum te ontwerpen. Het wederopbouwplan van stadsbouwmeester W.G. Witteveen is in feite het eerste nooit gebouwde Rotterdam, want het is nooit uitgevoerd. Het wederopbouwplan van Cornelis van Traa wel, maar dat is allang weer grotendeels verdwenen.

Bij het voortdurend veranderende Rotterdam zijn voorlichting en burgerparticipatie altijd van groot belang geweest. Niet alleen de wederopbouw was een architectuurperiode die door het hele volk werd gevolgd, zegt architectuurhistoricus Wouter van Stipthout in een audiofragment. Hij wijst op het volgens hem iconografisch Rotterdamse beeld: oude mannetjes die met de fiets aan de hand in bouwputten staan te kijken.

De gemeente houdt haar bewoners dan ook door middel van allerlei initiatieven op de hoogte. Zoals de bouwputconcerten Parfum de boem boem, het manifest Hoor, hier bonkt het nieuwe hart van Rotterdam en excursies naar een van de vele bouwplaatsen. In de ontwerpfase is er soms ruimte voor inspraak. Zo konden burgers afgelopen september hun mening geven over de inzendingen voor het nieuwe stadskantoor. De positieve boodschap die overheerst is: de geest van de stad is het omarmen van het nieuwe.

Maar goed, deze werken zijn er niet gekomen. Het is interessant te ontdekken dat niet-gebouwde architectuur een soort parallelle stadsontwikkeling laat zien. Met modes en innovaties. Ook niet-gebouwde architectuur geeft een tijdsgeest. In de jaren tachtig was de reden om geen grote moskee te plannen naast het Museumpark, op de plek waar nu het NAi staat, voornamelijk financieel. Er was volgens de tentoonstellingsmakers één krantenbericht over te vinden en dat had ten opzichte van het gebedshuis een redelijk positieve toon.

Architect Will Alsop had naar eigen zeggen ook de tijd niet mee. Hij vertelt in een audiofragment over zijn ontwerp voor het Centraal Station (2001). Het spectaculaire ontwerp had al de bijnaam ‘de champagneglazen’ en was al in een vergaand stadium van ontwikkeling, tot de aanhang van Pim Fortuyn in de gemeenteraad plaatsnam en een andere agenda ging voeren. Een sterke rechtse- en linkse oriëntatie hebben voor stedelijke architectuur hetzelfde gevolg, denkt Alsop. „Het is het politieke middengebied dat ruimte biedt, om te spelen en te proberen.”

Zoals het ambitieuze plan van MVRDV uit 2006 om Museum het Schielandhuis, waar deze tentoonstelling is gevestigd, te vergroten. Het statige pand is het enige bewaard gebleven gebouw uit de zeventiende eeuw in het centrum. Architect Winy Maas (de M van MVRDV): „Ik denk dat het het mooiste is als we het Schielandhuis kunnen optillen, met een etage of vijf. Dat je eronder dan gewoon dat nieuwe museum maakt. Je zet als het ware het oudste gebouw van Rotterdam op een sokkel, dat wordt dus nog monumentaler.”

Een gerealiseerd gebouw verouderd, door veranderende ideeën over vormgeving en gebruik. Een ontwerp dat nooit is uitgevoerd daarentegen, behoudt iets futuristisch. Er blijft die mysterieuze, artistieke zweem om hangen, met veel ruimte voor verbeelding en de terugkerende vraag: wat als...

tentoonstelling

Nooit gebouwd Rotterdam

Museum het Schielandhuis, Rotterdam. T/m 22 augustus 2010. www.historischmuseumrotterdam.nl

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

De fotobijschriften bij het artikel Wolkenkrabbers en luchtkastelen (15 december, pagina 26 en 27) kloppen niet. De bovenste foto-animatie toont niet Rotterdam-Oost maar Rotterdam centrum. Op de onderste foto staat op de voorgrond niet Rotterdam-Zuid, maar Rotterdam-Noord.

    • Viola Lindner