Jaruzelski verdeelt Polen na 30 jaar nog

Communistenleider Jaruzelski stuurde in 1981 het leger af op de vakbond Solidariteit. Landverraad, of om ingrijpen door Moskou te voorkomen?

Poland's last communist leader Wojciech Jaruzelski, 85, takes part in a debate focused on the "exit strategy for communism 20 years later", on September 18, 2009 in Paris. AFP PHOTO / PATRICK KOVARIK AFP

Het is laat, tegen twaalven, en het vriest, maar in de Icarusstraat in Warschau loopt de temperatuur juist op. Er wordt gejoeld en geestdriftig met Poolse vlaggen gezwaaid. „Jaruzelski, laat je zien”, brult een man. Maar in de villa op nummer 5 blijft het pikkedonker.

Hier woont generaal Wojciech Jaruzelski, de voormalige leider van de Communistische Partij, die op 13 december 1981 de staat van beleg uitriep en het leger op de vrije vakbond Solidariteit (Solidarnosc) afstuurde. Daarbij vielen honderd doden. Duizenden dissidenten, onder wie vakbondsleider Lech Walesa, werden geïnterneerd.

Zoals elk jaar rond deze tijd schreeuwen voor- en tegenstanders van de generaal elkaar in de nauwe Icarusstraat verwensingen toe, over de hoofden van tientallen politieagenten. Want Jaruzelski verdeelt de Polen, ook nog na bijna dertig jaar. Voor de een is hij een landverrader, voor de ander een held, die, door zelf in te grijpen, erger voorkwam, omdat de groeiende populariteit van Solidariteit voor Moskou onacceptabel begon te worden.

Adrian (19) was nog niet geboren in 1981, maar toch staat de economiestudent hier te demonstreren. „Ik zie het als mijn plicht”, zegt hij. „Het is belachelijk dat een crimineel in zo’n chique villa mag blijven wonen. Niemand staat boven de wet.” Op de weg voor het huis branden begrafeniskaarsen.

Tegen de intussen 86-jarige Jaruzelski zijn en worden talloze processen gevoerd, tot nu toe zonder succes. Maar vorige week onthulde onderzoeksinstituut IPN, dat de communistische archieven beheert, nieuw bewijsmateriaal waaruit zou blijken dat de generaal helemaal geen Sovjetinvasie probeerde te voorkomen. Integendeel: hij zou Moskou zelf om ingrijpen hebben verzocht.

Het IPN baseert dat op een tot nu toe onbekende transcriptie van een gesprek tussen Jaruzelski en Sovjetmaarschalk Viktor Koelikov. „Als dit [Solidariteit, red.] zich over het hele land verspreidt, zullen jullie ons moeten helpen”, zegt de generaal daarin. „Alleen kunnen we het niet aan.” Volgens het IPN wees Moskou het verzoek af, waarop Jaruzelski toch maar besloot om zelf in te grijpen.

Is het document de ‘smoking gun’ waarmee hij alsnog achter de tralies verdwijnt? Wat betreft de rechtse oppositieleider Jaroslaw Kaczynski wel. Voor hem is 1981 een sleutelmoment, omdat de apparatsjiks toen met geweld het initiatief herwonnen en zo zelf de regels konden dicteren voor hun onvermijdelijke val, acht jaar later. „Tot op heden betalen we hier de prijs voor”, zegt Kaczynski, die vindt dat oud-communisten na 1989 veel te invloedrijk zijn gebleven en als premier (2005-2007) een omstreden ‘morele schoonmaak’ leidde.

Maar niet iedereen is overtuigd. Jaruzelski krijgt nota bene steun van Lech Walesa, de man die hij in december 1981 liet opsluiten. In een eerste opwelling zei de voormalige vakbondsleider en oud-president nog dat de generaal „als landverrader” vervolgd moet worden. Maar een aantal dagen later was hij zeer mild. „Jaruzelski vreesde voor een golf van aanvallen en vernietiging op Polen”, zei Walesa. „Zo bezien moeten we begrip voor hem tonen.”

De tweestrijd van Walesa is die van veel Polen. Ja, Jaruzelski wordt gezien als een dictator, maar ook als een tragische figuur, die zich voor een duivels dilemma gesteld zag. „Hij heeft Polen goed gediend”, antwoordde 52 procent van de Polen in een recente opiniepeiling. Slechts 31 procent vond van niet.

Dat respect heeft deels te maken met de persoonlijke geschiedenis van Jaruzelski. Als 16-jarige jongen werd hij, met zijn ouders, afgevoerd naar Siberië. Zijn vader overleefde de ontberingen niet. Jaruzelski werd sneeuwblind, waardoor hij de rest van zijn leven donkere brillenglazen moest dragen. Door dienst te nemen in het Sovjetleger wist hij weer thuis te geraken.

Het heeft ook te maken met wantrouwen jegens het IPN. De historici in dat instituut hebben ook vergaande juridische bevoegdheden, vergelijkbaar met die van een openbaar aanklager. Door die omstreden dubbelrol, een initiatief van oud-premier Kaczynski, groeit de twijfel over de kwaliteit van het historische onderzoek. Want is het nog wel onafhankelijk? Of dient het rechtszaken?

Jaruzelski zelf ontkent dat hij om een Sovjetinvasie heeft verzocht. Dat zou, zegt hij, ook helemaal niet logisch zijn geweest, gezien de lange geschiedenis van rebellie en protest in Polen. De situatie zou er juist door zijn geëscaleerd. „Als ik om hulp van buitenaf had gevraagd, zou er een oorlog zijn ontstaan”, zegt hij.