Dochter zoekt ware aard van de moeder

Theater Berm van Rik van den Bos door Bellevue Lunchpauzetheater. Gezien: 13/12 Theater Bellevue, Amsterdam. Te zien t/m 27/12 aldaar. Het Kruithuis, Groningen 29-30/12. Inlichtingen: www.theaterbellevue.nl****

Een moeder woont ver weg in Groningen; haar dochter reist er per trein heen. Vanuit het raam ziet ze een reiger, „een zilverachtige vogel”, die naar een koe staart. Ze trekt aan de noodrem en rent het weiland in, naar dit beeld van zuiverheid. Ondertussen is haar moeder pijnlijk gevallen.

Berm heet het stuk van de jonge toneelschrijver Rik van den Bos (1982), waarmee hij werd onderscheiden door het Platform Theaterauteurs met een beurs. Hoewel hij de tekst niet voor actrices Henny Orri en Diane Lensink schreef, is er sprake van een bijzondere natuurlijke verwantschap. Henny Orri (1925) debuteerde in 1947 aan het toneel. Haar dochter Diane Lensink (1950) maakte haar entree in 1972. Ook in Berm zijn de vrouwen moeder en dochter. De bezoekende dochter probeert bij haar moeder de waarheid te vinden over haar leven. Waarom is zij alsmaar alleen? Waarom gunt niemand haar een blik? Waarom bestaat zij pas voor een treinconducteur als ze aan de noodrem trekt en uit de trein springt? Dochter draagt een kleurrijke trui met rode, blauwe en groene vlakken. Het is haar manier om aandacht te trekken, maar voor de moeder is het veel te frivool.

Meer dan dertig jaar geleden speelden Orri en Lensink bij Globe samen in Zondag naar het gelijknamige boek van J. van Oudshoorn. Net als nu voerde Gerardjan Rijnders destijds de regie. Zijn meesterhand bij Berm is te herkennen aan een fraai evenwicht tussen nadrukkelijk spel en verzwegen emoties. Bovendien is de speelstijl van beide actrices verschillend: tegenover een expressief spelende Orri, met af en toe een fraai ouderwetse toonzetting, staat een ingetogener, vooral rationeler acterende Lensink. Prachtig geschreven én verteld is haar jeugdherinnering aan het Memory-spel. Zij wilde juist verschillende kaarten en niet dezelfde, want verschillende kaarten vertellen een eigen verhaal. Wat heeft bijvoorbeeld een fornuis met een voetbalschoen te maken?

De dochter heeft de moed haar moeder aan te vallen; dat zijn ontluisterende, indringende scènes die ondanks de felheid een grote compassie verraden. De moeder heeft zich haar leven lang aangepast aan de eisen en verwachtingen die er nu eenmaal zijn. In een gevoelige ondertoon laten spelers en regie merken dat de dochter een missie heeft; ze verlangt van haar moeder een schuldbekentenis, alsof zij verantwoordelijk is voor de leegte in haar. De titel Berm symboliseert de plek die de dochter zichzelf toebedeelt. Aan de zijkant.

Nergens wordt Berm te particulier. Het is een melancholiek getoonzet stuk over twee vrouwen. Hun speelvloer is een bemodderde tuin, omsloten door een schutting. Als het gaat regenen, legt de moeder zich op de grond. „Nu ben je doorschijnend”, zegt de dochter. Een zin die onverwachts hard aankomt.