Schäuble: stoïcijn en koel analyticus

Wolfgang Schäuble en Rainer Brüderle bepalen het economische welslagen van de nieuwe Duitse regering. Hun politiek zal gevolgen hebben voor heel Europa. Wie zijn ze en wat willen ze?

De kredietcrisis, zei de nieuwe Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble, zal de wereld net zo sterk veranderen als de val van de Muur. „De balans tussen Amerika, Azië en Europa verandert dramatisch. En aan die ontwikkeling komt voorlopig geen eind.”

Schäuble (67) is na bondskanselier Angela Merkel de machtigste figuur in de Duitse regering. Hij was minister van Binnenlandse Zaken, maar is na de Bondsdagverkiezingen van eind september gepromoveerd. Hij heeft van zijn partijgenoot Merkel het invloedrijke departement van Financiën gekregen. Als beloning voor jarenlange loyaliteit, en wegens zijn talent om dwars te liggen, zuinig te zijn en nee te zeggen als het eropaan komt. Zijn functie is gezien de financieel-economische kracht van de Bondsrepubliek voor heel Europa van belang. Als hij fouten maakt, is dat in Parijs, Warschau, Londen en Amsterdam te merken.

Hij houdt van ballet. Schäuble, die in een rolstoel zit sinds hij in 1990 verlamd raakte, was kortgeleden met zijn vrouw en twee lijfwachten in de Deutsche Oper in Berlijn, waar hij zichtbaar genoot van Tsjaikovski’s Zwanenmeer. Twee dagen later moest hij in de Bondsdag zijn beleid toelichten. Hier zat een koel analyserende Schäuble, die onaangedaan de financiële situatie van Duitsland schetste en die zijn collega’s in het kabinet weinig hoop op extraatjes bood.

Zijn boodschap luidt: de afspraken zoals die in het coalitieakkoord tussen de christen-democraten (CDU/CSU) en de liberalen (FDP) zijn gemaakt over lastenverlichting – een aanslag op de staatsfinanciën – zullen de komende regeerperiode worden uitgevoerd. Maar daarmee is alles wel gezegd. Zuinigheid zal verder troef zijn, als het aan Schäuble ligt. De Duitse staatsschuld is al hoog genoeg.

Schäuble is als minister van Financiën de sociaal-democraat Peer Steinbrück opgevolgd, een man die net zo genadeloos als hij ‘nee’ kan zeggen en die een talent heeft om mensen tegen zich in het harnas te jagen. Steinbrück, zeggen vriend en vijand, heeft de kredietcrisis en de gevolgen daarvan adequaat weten te managen. Hij en Merkel hebben paniek bij de Duitse spaarders voorkomen door tijdig hun tegoeden te garanderen.

Schäuble is niet in een opgemaakt bed gestapt . Daar is de situatie niet naar, met financiële onaangenaamheden die overal en op ieder moment mogelijk zijn. Maar zijn voorganger heeft geen puinhoop achtergelaten. Een hoge regeringsfunctionaris zegt dat Steinbrücks machtswoord over de schulden die Duitsland dit jaar mag maken, voor Schäuble ijkpunt is gebleven.

Door lastenverlichting en belastingverlaging, waarmee het nieuwe kabinet-Merkel de consumptie hoopt te stimuleren, kan de staatsschuld volgens het ministerie van Financiën oplopen tot 80 procent van het bruto binnenlands procent in 2011 – ruim boven de 1.768.000.000 euro van nu.

Schäubles loyaliteit aan het Duitse regeerakkoord staat volgens zijn politieke tegenstanders op gespannen voet met zijn wens tot consolidatie en schuldsanering. Zelf ziet de stoïcijnse bewindsman dat anders. „Voor de regering vormt de belastingpolitiek gericht op groei geen paradox met een net zo noodzakelijk beleid van consolidatie. We moeten beide doen. Op termijn kunnen we alleen dan succesvol consolideren als we nu de voorwaarden voor robuuste economische groei scheppen.”

Wolfgang Schäuble werd geboren in Freiburg im Breisgau, vlakbij de grens met Frankrijk en Zwitserland, en groeide op in het nabijgelegen Hornberg. Hij studeerde rechten en economie en was een tijdje als belastingadviseur en advocaat werkzaam voordat hij in de jaren 70 de actieve politiek in ging, als lid van de christen-democratische CDU. Zijn leermeester was Helmut Kohl, de oud-bondskanselier. Onder Kohl diende hij als chef van het Kanzleramt, een baan in de Duitse politiek die is voorbehouden aan de koelbloedigen en crisisbestendigen. Eind jaren 80 was hij voor de eerste keer minister van Binnenlandse Zaken, een functie die hij ook vervulde onder Angela Merkel, van 2005 tot september 2009. Hij was jarenlang fractievoorzitter van de CDU in de Bondsdag.

Eigenlijk was Schäuble voorbestemd om Helmut Kohl op te volgen als leider en lijsttrekker van de christen-democraten. Twee dingen stonden dat in de weg: de aanslag op zijn leven en vervolgens de pijnlijke vraag of een gehandicapte in een rolstoel wel de bondskanselier van Duitsland kan zijn. Hoewel velen het niet hardop durfden te zeggen, luidde het antwoord nee.

Schäubles mars naar de hoogste macht werd feitelijk tot staan gebracht door zijn betrokkenheid in de jaren 90 bij een affaire met dubieuze partijgiften. Hij had een envelop gekregen met 100.000 D-mark in contanten erin, afkomstig van een Duitse wapenhandelaar en bedoeld voor de CDU-partijkas. Hij zou de envelop ongeopend aan een secretaresse hebben gegeven, maar daarover ontstond later verwarring. Het is nooit opgehelderd wat er met het smeergeld is gebeurd. Hetgeen voor de doorgaans als rechtschapen gekarakteriseerde Schäuble een opmerkelijke anomalie is, zeker in zijn hoedanigheid van minister van Financiën.

Een beetje z’n zin heeft Wolfgang Schäuble nu toch gekregen. Als minister van Financiën is hij geen vicekanselier geworden – dat is Merkels liberale coalitiepartner Guido Westerwelle – maar wel een soort schaduwkanselier. Zijn stem is niet te negeren. Zijn wil is wet wat het budget van Duitsland betreft. Hij moet zuinig zijn, afremmen, manen tot voorzichtigheid en eindeloos waarschuwen. Het is een rol die bij hem past.

Zijn grote geluk is dat het tot nu toe meevalt met de recessie in Duitsland. De banken hebben het lek weliswaar nog lang niet boven water, maar de consumptie is niet ingestort. Belangrijker is dat de voorspelde massaontslagen zijn uitgebleven. Met de werkloosheid valt het vooralsnog mee: 3,215 miljoen in november, 13.000 minder dan in de maand ervoor. Duitsland heeft momenteel een werkloosheid van 7,6 procent (van de beroepsbevolking). Dat is de laatste tien jaar wel eens hoger geweest. Maar, waarschuwt Schäuble: „Een groot risico voor het economisch herstel is de stijging van de werkloosheid. Voor volgend jaar moeten we daarmee rekening houden.”

Het zou een streep door de rekening zijn. De vraag hoe de arbeidsmarkt zich ontwikkelt, is in Duitsland de sleutel tot alles. Tot stabiliteit, welvaart en een min of meer gezonde begroting. Voor de bewindsman is de rekensom eenvoudig: bij hogere werkloosheid stijgen de uitkeringen en nemen de schulden toe. Voor extraatjes is dan helemaal geen ruimte meer.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het portret Schäuble: stoïcijn en koel analyticus (12 december, pagina 16) over de Duitse minister van Financiën, staat dat de Duitse staatsschuld 1.768.000.000 euro is. Dat moet 1.768.000.000.000 euro zijn.