Het geheim van de lapjeskat

Wetenschapsbijlage 05-09-09

Mijn cyperse driekleurkat (wit, roodgestreept en zwartgrijs gestreept) heeft een cyperse dochter met ook drie kleuren. Hoewel de dochter wat donkerder is van tint, zitten al haar vlekken en streepjes op bijna precies dezelfde plaats als die van haar moeder, in dezelfde kleuren. Zo hebben ze bijvoorbeeld allebei links een zwartgestreept voorpootje en rechts een rood, en op dezelfde plekken in hun zwartgestreepte staart rode haren, en bij de staartaanzet een soortgelijke rode vlek. De rechterhelft van hun neus is zwart, de linkerhelft rood, net als de M-streepjes boven de neus, etcetera. Dochter is min of meer een kleurenkopie van haar moeder. Zoals bekend liggen de factoren rood óf zwart op het X-chromosoom bij de kat, reden waarom alleen poezen met hun XX, of XXY-katers lappenkatten kunnen zijn.

Nu lees ik in het artikel Het geheim van de lapjeskat dat bij zoogdieren de X-chromosomen, in het embryo ‘at random [worden uitgeschakeld], in de ene cel het X-chromosoom van de vader, in de andere cel dat van de moeder. [...] Direct zichtbaar is dat bij de lapjeskat [...] Direct is zichtbaar welk chromosoom uitstaat.’

At random? Hoe groot is de kans dan dat deze at random uitschakeling precies dezelfde kleurverdeling oplevert bij moeder en dochter?Misschien heb ik iets niet goed begrepen. In dat geval graag een toelichting.

A. de Man

Kattenbezitter te Utrecht

Naschrift December 2001 werd het katje CC (Carbon Copy) geboren, gecloneerd uit een lichaamscel van de lapjeskat Rainbow. Wie zou zoiets doen? Het was een bedrijf in de VS dat zich wilde verrijken aan kattenbezitters die een exacte kopie wensen van hun oude kat. In dit geval kwam de eigenaresse bedrogen uit, want het oranje-zwart-wit vachtpatroon van CC was beslist geen carbon copy van dat van haar ‘clone-moeder’ Rainbow. Het geheim: random X inactivatie! De kleuren oranje en zwart laten zien dat steeds een van de twee X chromosomen met elk een verschillend gen voor kleur actief is. De Indische steppenkat, Felis silvestris ornata, een wilde kattensoort, laat mooie meerkleurige patronen zien. Maar dan niet alleen bij de vrouwtjes, ook bij de mannetjes. Het geheim van deze ‘lapjeskat’? Vachtkleuren bij katten worden vooral bepaald door genen en genvarianten op autosomen, niet alleen op het X-chromosoom. Net als bij de Indische steppenkat worden de vachtkleuren en het patroon van de cyperse kat uit Utrecht bepaald door genen op autosomen. Deze kat is geen lapjeskat.

Joost Gribnau

en J. Anton Grootegoed

Erasmus MC

    • J. Anton Grootegoed Erasmus Mc
    • Joost Gribnau