DEBAT VAN DE WEEK

Wat doet de politiek aan de afbreuk van de verzorgingsstaat? Over het boek en de documentaire De Onrendabelen van Marcel van Dam. In samenwerking met de VARA. Dinsdag 8 december. De Rode Hoed, Amsterdam.

De donkere jaren tachtig

Voorin de zaal was een reünie van voormalige PvdA-prominenten: oud-burgemeester, oud-minister en partij-ideoloog Bram Peper, oud-bewindsman Jan Pronk, oud-staatssecretarissen Elske ter Veld en Bram Stemerdink, oud-vakbondsvoorvrouw en oud-minister Ella Vogelaar. Mensen die partijleider Joop den Uyl nog hadden gekend. Na die tijd werd volgens de hoofdgast, oud-bewindsman en ex-VARA-voorzitter Marcel van Dam, de verzorgingsstaat met medewerking van de PvdA door ‘neoliberalen’ aangevreten.

Zeker, mijn afgestudeerde leeftijdgenoten die werkloos waren, konden in 1982, de door Van Dam gekozen begindatum, heel goed van een uitkering op vakantie gaan. Het was een vermogen, vergeleken bij de studietoelage. Maar het leidde ook tot fatalisme. Echtparen durfden geen kinderen te krijgen en het refrein van een populair liedje luidde ‘Totdat de bom valt’. Marcel van Dam, schrijver van het nieuwe boek en de gelijknamige tv-documentaire De Onrendabelen, pleitte in die tijd voor massale arbeidstijdverkorting. Nederland leed aan de Dutch Disease, te veel verwend door hoge inkomsten van de gasbel.

Frank de Grave, ook aanwezig, werd in die tijd Kamerlid voor de VVD en trof een financiële puinhoop aan: „Een kwart van de jongeren had geen baan. Er waren bijna 1 miljoen arbeidsongeschikten. Er was een overheidstekort van 10 procent”, zei hij.

Hoogleraar economie Arnoud Boot: „De verzorgingsstaat was failliet.”

SP-leider Agnes Kant, die de doelgroep onrendabelen van de PvdA heeft overgenomen, verweet onder applaus van een groepje jonge aanhangers de werkgevers misbruik van de verzorgingsstaat. Zij hadden al die noeste werkers indertijd in de WAO „gedumpt”. Alleen de werkgevers?

Ik zou nooit meer naar de jaren tachtig terug willen. De huidige sfeer in het land is zonnig vergeleken met die van toen. Er is meer ondernemingslust. Niets verlamt de mensen zo als een uitkering. Maar als een kermisbokser die het tegen iedereen wil opnemen, toonde Marcel van Dam met cijferstaatjes op het beeldscherm de achteruitgang van het armste tiende deel van de bevolking. Nederlands sociale uitgaven waren internationaal achteropgeraakt. Nee, neem dan een voorbeeld aan het Scandinavische model met hoge belastingen.

Het gebrek aan binding lijkt me belangrijker dan de inkomensplaatjes. Overtuigend vond ik zijn dia waarin hij de dalende inkomens liet zien van degenen die alleen lagere school hebben. De middelbaar opgeleiden zag je wel stijgen en de inkomens van hoogopgeleiden vlogen omhoog. Dat is de diplomademocratie, tevens verklaring voor het succes van de partijen voor de achterblijvers, de PVV en de SP. Dat is niet alleen een geldkwestie. Het geborgen wijksocialisme uit de oprichtingstijd van de VARA is voorbij. Ook de hulp voor achterblijvers is minder geworden. Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Theo Dorelijers schetste hoe inrichtingen werden gesloten en het jeugdwerk werd afgeschaft en hoe de uitgaven meteen verschoven moesten worden naar jeugdgevangenissen die niets oplossen.

Een man uit de zaal kwam met een ander punt: globalisering in de wijk door immigratie. Hij schreeuwde dat er heel wat onrendabelen „zijn ingevoerd, en er komen er steeds nieuwe bij”. En dan is er de globalisering van buiten: bedrijven die sluiten om elders goedkoper te gaan produceren. Kan Van Dams totaalverzorgingsstaat dat allemaal nog beheersen? Maar het was al half elf en de voorzitter moest afsluiten.

Maarten Huygen

    • Maarten Huygen