Onderzoeksjournalist Metze heeft de schijn mee, maar het recht tegen

Onderzoeksjournalist Marcel Metze mag een kritisch boek dat hij in opdracht schreef  over de reorganisatie van Rijkswaterstaat, niet zelf uitgeven. De rechter in kort geding vindt zijn beroep op journalistieke onderzoeksvrijheid “juridisch niet adequaat”.

In het contract met Rijkswaterstaat droeg Metze zijn auteursrecht over en sprak hij geheimhouding af. ‘Misbruik van auteursrecht’ door Rijkswaterstaat is volgens de Haagse rechter niet aan de orde, zoals Metze claimde. Van een ‘beperking van de uitingsvrijheid’ van de journalist is evenmin sprake, omdat Metze tekende voor geheimhouding. Lees hier de flaptekst van het boek en hier een artikel in NRC Handelsblad. De journalist, die zelfstandig is gevestigd onder de bedrijfsnaam “Metze Research” verloor woensdag zijn kort geding. Hij moet behalve z’n eigen advocaat ook die van Rijkswaterstaat betalen. De rechter stelde die kosten op ongeveer 6000 euro.

Rijkswaterstaat had Metze opdracht gegeven om een onafhankelijk en kritisch boek te schrijven over een reorganisatie. Het boek moest, volgens de opdrachtgever, het ,,liefst ‘genadeloos’ openhartig” zijn. Maar toen het manuscript nagenoeg af was, kon de opdrachtgever zich niet vinden in de inhoud. Directeur-generaal Bert Keijts vond dat van sommige personen ‘een karikatuur’ was gemaakt en dat ‘de toon en de tekst vrij somber van aard is’. Rijkswaterstaat laat vaker boeken schrijven. Hier een voorbeeld. Metze moest zijn tekst aanpassen, maar de onderzoeksjournalist weigerde dat.

Lees hier het vonnis, in het bijzonder overweging 4.12.   Daarin deelt de Haagse rechter aan Metze een oorvijg uit. De rechter zegt dat een “kritisch onderzoeksjournalist, gepromoveerd historicus en schrijver van naam, die willens en wetens zijn auteurszeggenschap “wegcontracteert”, [niet] bij hem achteraf onwelgevallige uitoefening van die overgedragen zeggenschap door zijn wederpartij met succes [kan] aanvoeren dat dat misbruik van recht oplevert in een situatie als deze.” De auteur heeft zich ‘tevoren uit vrije wil en met oog voor eventuele consequenties”een keurslijf aangemeten “wat hij achteraf als te strak [...] ervaart”. Waarna Metze wordt herinnerd aan de grondregel uit het civiele recht, namelijk ‘afspraak is afspraak’: pacta sunt servanda.

In het contract was ook afgesproken dat de auteur in eigen beheer mocht publiceren, indien de opdrachtgever daarvan wilde afzien. Rijkswaterstaat zou dat alleen met zwaarwegende argumenten kunnen voorkomen. Die heeft de rechtbank vrij makkelijk gevonden. Lees overweging 4.14. Als er gelijktijdig twee boeken over hetzelfde onderwerp zouden verschijnen met gedeeltelijk overlappende inhoud dan gaat het belang van Rijkswaterstaat voor. De opdrachtgever beschikte immers over het auteursrecht en de schrijver tekende voor gedeeltelijke geheimhouding. Rijkswaterstaat moet dan wel in een ‘neutraal persbericht’ duidelijk maken dat Metze zich van de inhoud ervan distantieert om verdere reputatieschade te matigen.

In het vonnis staan ook kritische passages over Rijkswaterstaat. Weliswaar in een noot, nummer zes op pagina veertien, maar toch. ,,Het heeft er naar voorlopige indruk op zijn minst de schijn van dat RWS poogt een haar deels onwelgevallig boek van de hand van een kritisch onderzoeksjournalist met wie RWS willens en wetens in zee is gegaan en die is aangemoedigd om openhartig en onafhankelijk te werk te gaan, niet (integraal) te laten verschijnen - ook al ziet RWS dat zelf anders”.

De Tweede Kamercommissie voor  Verkeer en Waterstaat gaat zich met de zaak bemoeien. Met als inzet de besteding van belastinggeld (ruim 280.000 euro) aan een boek waarvan de kritische passages nu in een la verdwijnen. Ook het Dagblad Trouw wil meer weten. Met een beroep op de Wet openbaarheid bestuur (artikel drie, lid 1) is de minister om een kopie van het oorspronkelijke manuscript gevraagd. Zal het dus straks te lezen zijn? De plugged en de unplugged versies van ‘Veranderend getij’?

Wat vindt u? Handelde Rijkswaterstaat verstandig door een journalist/historicus in opdracht onderzoek te laten doen, maar de regie erover zo strikt in eigen handen te houden? Zijn deze bijna 3 ton belastinggeld nuttig besteed? Deed de journalist er verstandig aan de beperkingen in het contract te accepteren?

Reageren? Nuanceren en argumenteren verplicht. Volledige naamsvermelding.

    • Cees Banning