Accepteren maar, die krimp

Eén op de drie Europese regio’s heeft al te maken met bevolkingsafname.

In Limburg kijken ze hoe het Duitse Maagdenburg die krimp aanpakt.

De wijk Neu Olvenstedt in de Oost-Duitse stad Maagdenburg oogt kil en troosteloos. Nog wel.

Aan de kruising van de Bruno Taut Ring en de Olvenstedter Chaussee staat een zestien verdiepingen tellende flat die binnenkort wordt gesloopt. Het onverlichte gebouw vormt ’s avonds een donkere schim tussen de omringende flats uit de DDR-tijd, die nog wel worden bewoond. Toch verwacht Anna Grudzien (28), dat de Stadtumbau verandering brengt in het naargeestige straatbeeld. Grudzien studeert sportwetenschap en woont wegens de lage huren al zeven jaar in Neu Olvenstedt. Ze ziet de wijk, die de voorbije decennia duizenden inwoners verloor, langzaam vooruit gaan. „Na de renovatie zal er meer ruimte zijn, het uitzicht zal verbeteren en er zullen weer meer mensen komen”, zegt ze.

Of Neu Olvenstedt straks inderdaad weer volstroomt, valt nog maar te bezien. Stefan Herman, afdelingsleider Stadsvernieuwing bij de gemeente Maagdenburg, is pessimistisch. „Als mensen eenmaal vertrokken zijn, komen ze niet meer terug”, zo is zijn ervaring. Bevolkingskrimp is sinds de val van de Muur een realiteit in Maagdenburg. Telde de stad begin jaren negentig nog 290.000 inwoners, nu zijn dat er nog 230.000. Veel bewoners trokken naar het westen, op zoek naar werk. „We verwachten er de komende tien jaar nog zo’n 15.000 kwijt te raken”, zegt Herman.

Regelmatig leidt hij beleidsmakers uit andere Duitse of Europese steden rond. Laatst nog een delegatie uit Limburg. Ze komen kijken naar het pionierswerk dat hier wordt verricht omdat demografen waarschuwen dat na Oost-Duitsland heel Europa moet leren leven met krimp. Het continent vergrijst en zal vanaf 2035 steeds minder inwoners tellen. Maar ook vóór die tijd nemen de onevenwichtigheden tussen regio’s toe doordat de trek van platteland naar stad al eerder is ingezet. Een op de drie EU-regio’s krimpt nu al.

In Parkstad Limburg, een samenwerkingsverband van onder andere Heerlen en Kerkrade, daalt het aantal inwoners sinds 1997. Tussen 1995 en 2025 krimpt de bevolking er naar verwachting van 254.000 tot 212.000 inwoners. Ruim 5 procent van de woningen staat er leeg. „Het is goed dat ze hier komen kijken”, zegt Herman in Maagdenburg. „Het gaat in Limburg langzamer dan hier, maar je moet er op tijd bij zijn.” Bij grote leegstand dreigt verloedering.

In Maagdenburg weten ze er alles van. Tien jaar terug concludeerde de gemeente dat er 30.000 flatwoningen teveel waren. Het besef dat de krimp weleens permanent zou kunnen zijn, kwam laat. Herman: „Eind jaren negentig realiseerden we ons dat we in hoog tempo moesten slopen.”

Gevolg is dat wijken als Neu Olvenstedt verminkt zijn door grote open vlakten waar de resterende flats soms als eilanden overblijven.

Nederland probeert te leren van de Duitse fout door nu al een visie te ontwikkelen op de aanpak van de krimp. Minister Van der Laan (Wonen, Wijken, PvdA) heeft net een Interbestuurlijk Actieplan Bevolkingsdaling naar de Tweede Kamer gestuurd. Kern van het plan is dat de bevolkingsafname in regio’s als Parkstad Limburg, Oost-Groningen en Zeeland tijdig moet worden gesignaleerd en geaccepteerd en dat gemeenten moeten samenwerken om voorzieningen te handhaven.

Op het hoofdkantoor van Parkstad Limburg in Heerlen stellen ze dat zij de bevolkingsafname inderdaad hebben geaccepteerd. „Er krimpen al meer Nederlandse regio’s. Ze zeggen het alleen niet hardop”, aldus directeur Peter Bertholet. Woningbouwcorporaties sloopten in de regio al honderden woningen, maar nog niet volgens een gerichte aanpak voor het hele gebied. Dat begint nu, zegt hij, op basis van een toekomstvisie voor heel Parkstad Limburg.

Een rondrit door Heerlen, Kerkrade en Landgraaf voert langs diverse slooplocaties. Her en der staan 20 verdiepingen tellende galerijflats. „Voor ons betekent de krimp ook een kans”, zegt Bertholet. „Omdat de terugloop hier minder groot is dan in Oost-Duitsland kunnen we heel gericht onaantrekkelijke woningen slopen en vervangen door natuur, laagbouw, of verzorgingstehuizen voor het groeiende aantal ouderen.”

In Maagdenburg adviseert Stefan Herman om veel aandacht te besteden aan communicatie met de bewoners. Bij een rondvraag in de buurt Bleijerheide in Kerkrade, waar vier galerijflats worden gesloopt, blijkt dat er wat dat betreft in Limburg nog wel wat te verbeteren valt. Enkele bewoners willen anoniem blijven, maar klagen dat ze in een brief alleen zijn geïnformeerd over de sloop van hun woning, terwijl hun nog geen duidelijke alternatieven zijn geboden. Volgens Wim Linders van de huurdersvereniging, vrezen veel huurders dat de nieuwe woningen duurder uitvallen dan hun huidige appartement.

Volgens Herman in Maagdenburg gaat het hier al mis. „Het aankondigen van de sloop en het bieden van heldere alternatieven moet in dezelfde brief gebeuren.”

In Limburg willen ze ook leren van Duitsland. Bertholet: „Het betrekken van de bevolking bij de aanpak van de krimp doen ze daar beter. Dat gaan wij kopiëren. Zorgen dat mensen weer trots worden op hun regio.”