In Europa is slopen het nieuwe bouwen

In veel Europese regio’s krimpt de bevolking. Wijken worden daarom op maat geknipt. Limburg zoekt inspiratie in Maagdenburg.

De wijk Neu Olvenstedt in de Oost-Duitse stad Maagdenburg oogt kil en troosteloos. Nog wel.

Aan de kruising van de Bruno Taut Ring en de Olvenstedter Chaussee staat een zestien verdiepingen tellende flat die binnenkort wordt gesloopt. Het onverlichte gebouw vormt ’s avonds een donkere schim tussen de omringende flats uit de DDR-tijd, die nog wel worden bewoond. Toch verwacht Anna Grudzien (28), dat de Stadtumbau verandering zal brengen in het naargeestige straatbeeld. Grudzien studeert sportwetenschap en woont wegens de lage huren al zeven jaar in Neu Olvenstedt. Ze ziet de wijk, die de voorbije decennia duizenden inwoners verloor, langzaam vooruit gaan. „Nu staat Olvenstedt nog bekend als slecht, maar na de renovatie zal er meer ruimte zijn, het uitzicht zal verbeteren en er zullen natuurlijk weer meer mensen komen.”

Of Neu Olvenstedt straks inderdaad weer vol stroomt, valt nog maar te bezien. Stefan Herman, afdelingsleider Stadsvernieuwing bij de gemeente Maagdenburg, is pessimistisch. „Als mensen eenmaal vertrokken zijn, komen ze niet meer terug”, zo is zijn ervaring. Bevolkingskrimp is sinds de val van de Muur een realiteit in Maagdenburg, en dat zal de komende jaren niet veranderen.

Telde de stad begin jaren negentig nog 290.000 inwoners, nu zijn dat er nog maar 230.000. Veel bewoners trokken naar het westen, op zoek naar werk. „We verwachten er de komende tien jaar nog zo’n 15.000 kwijt te raken”, zegt Herman tijdens een wandeling tussen de eenvormige flats van Neustädter Feld, een andere buitenwijk uit de DDR-tijd.

Regelmatig leidt Herman in beide wijken beleidsmakers uit andere Duitse of Europese steden rond. Laatst nog een delegatie uit Limburg. Ambtenaren komen kijken naar het pionierswerk dat hier wordt verricht omdat demografen waarschuwen dat na Oost-Duitsland heel Europa moet leren leven met krimp. Het continent vergrijst en zal vanaf 2035 steeds minder inwoners tellen. Maar ook vóór die tijd zullen de onevenwichtigheden tussen regio’s toenemen doordat ook in Europa de trek van platteland naar stad zal doorgaan.

Duitsland is een van de zeven EU-landen waar de totale bevolking reeds afneemt in omvang. En een op de drie Europese regio’s heeft nu al te maken met bevolkingskrimp.

In Parkstad Limburg, een gemeentelijk samenwerkingsverband van onder andere Heerlen en Kerkrade, daalt het aantal inwoners al sinds 1997. Tussen 1995 en 2025 krimpt de bevolking er naar verwachting van 254.000 tot 212.000 inwoners. Ruim 5 procent van de woningen staat er al leeg. „Het is goed dat ze hier komen kijken”, zegt Herman in Maagdenburg. „Het gaat in Limburg langzamer dan hier, maar je moet op tijd ingrijpen.” Als steeds meer huizen leegstaan dreigt verloedering.

In Maagdenburg weten ze er alles van. Tien jaar geleden kwam de gemeente tot de conclusie dat er een overschot van 30.000 flatwoningen was. Tot ver in de jaren negentig dacht Maagdenburg dat de mensen wel zouden terugkeren als de wijken maar werden opgeknapt en er nieuwe flats werden gebouwd. Het besef dat de krimp weleens permanent zou kunnen zijn, kwam pas laat. Herman: „Pas eind jaren negentig realiseerden we ons dat we in hoog tempo moesten gaan slopen.”

Gevolg is dat wijken als Neu Olvenstedt en Neustädter Feld verminkt zijn door grote open vlakten waar de resterende flats soms als eilanden overblijven. Slechts op enkele plaatsen zijn moderne, donkerrode appartementencomplexen verrezen die hooguit de helft van het aantal verdiepingen tellen als hun voorgangers.

Nederland probeert te leren van de Duitse fout door nu al een visie te ontwikkelen over de aanpak van de krimp. Minister Van der Laan (Wonen, Wijken, PvdA) heeft net een Interbestuurlijk Actieplan Bevolkingsdaling naar de Tweede Kamer gestuurd.

Kern van het Nederlandse plan is dat de bevolkingsafname in regio’s als Parkstad Limburg, Oost-Groningen, Zeeland en de Achterhoek tijdig moet worden gesignaleerd en geaccepteerd en dat gemeenten moeten samenwerken om voorzieningen te handhaven. De tijd van ongebreidelde nieuwbouwplannen en concurrerende bedrijventerreinen is voorbij.

Op het hoofdkantoor van Parkstad Limburg in Heerlen stellen ze dat zij de bevolkingsafname inderdaad hebben geaccepteerd. „Er krimpen al meer Nederlandse regio’s. Ze zeggen het alleen niet hardop”, aldus directeur Peter Bertholet. In de voorbije jaren hebben woningbouwcorporaties in de regio al honderden woningen gesloopt, maar nog niet volgens een gerichte aanpak voor het hele gebied. Dat begint nu, zegt hij, op basis van een toekomstvisie voor heel Parkstad Limburg.

Een rondrit door Heerlen, Kerkrade en Landgraaf voert langs diverse slooplocaties. Her en der staan identieke, 20 verdiepingen tellende galerijflats. Ze lijken op de hoogbouw in Maagdenburg, hun aantal is alleen veel kleiner. „Voor ons betekent de krimp ook een kans”, zegt Bertholet. „Omdat de bevolkingsafname hier minder groot is dan in Oost-Duitsland geeft het ons de gelegenheid om heel gericht onaantrekkelijke woningen uit het verleden te slopen en te vervangen door natuur, laagbouw, of verzorgingstehuizen voor het groeiende aantal ouderen.”

In Maagdenburg adviseert Stefan Herman de Limburgers om veel aandacht te besteden aan communicatie met de bewoners. Om draagvlak te creëren en onzekerheid te voorkomen. Aanvankelijk schortte het daar aan in Duitsland.

Bij een rondvraag in de buurt Bleijerheide in Kerkrade, waar vier galerijflats worden gesloopt, blijkt dat er wat dat betreft ook in Limburg nog wel wat te verbeteren valt. Enkele bewoners willen anoniem blijven, maar klagen dat ze in een brief alleen zijn geïnformeerd over de sloop van hun woning, terwijl hen nog geen duidelijke alternatieven zijn geboden. Volgens Wim Linders, bestuurslid van de huurdersvereniging en sinds 30 jaar bewoner van een van de galerijflats aan de Voorterstraat, vrezen veel huurders dat de nieuwe woningen duurder zullen uitvallen dan de te slopen flats. „Volgens de woningbouwvereniging kan de huur stijgen, maar wordt dat gecompenseerd door een lagere energierekening. Maar ik wil natuurlijk eerst zien dat ze dat waar maken.”

Volgens Herman in Maagdenburg gaat het hier al mis. „Het aankondigen van de sloop en het bieden van heldere alternatieven moet in dezelfde brief gebeuren.”

In Limburg willen ze leren van de Duitse ervaringen. Bertholet: „Het betrekken van de bevolking bij de aanpak van de krimp doen ze daar beter. Die aanpak gaan wij kopiëren. Zorgen dat mensen weer trots worden op hun regio.”

    • Wilmer Heck