'Bankiers zijn bezig monsters te creëren'

Kan ook in Europa een grote bank omvallen? Europa heeft geluk gehad, echt geluk, zegt econoom Garry Schinasi.

Garry Schinasi: verbonden aan Belgische denktank Bruegel Dewaele, Bart

‘Vóór de crisis vond ik dat de Verenigde Staten het financiële toezicht beter hadden geregeld dan Europa. Dat blijft waarschijnlijk zo als straks hervormingen aan beide kanten van de oceaan zijn doorgevoerd. Maar wat heb je aan beter toezicht en betere regulering, als de mensen die aan de knoppen zitten de andere kant opkijken?”

Jarenlang schreef dr. Garry J. Schinasi (60), staflid bij de Federal Reserve en vervolgens werkzaam voor het Internationaal Monetair Fonds waar hij nu adviseur is, het jaarlijkse Global Financial Stability Report van het IMF. De Amerikaanse econoom schreef ook een boek over het onderwerp (2006). Schinasi, momenteel scholar bij de economische denktank Bruegel in Brussel, houdt geregeld voordrachten voor Europese politici, centralebankiers, universiteiten en denktanks. Ook de voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso, raadpleegt hem voor advies.

Wie doet het beter, Amerika of Europa?

„De VS. Als Amerika het Europese, gedecentraliseerde systeem had gehad, was het de autoriteiten nooit gelukt om de economie voor totale ineenstorting te behoeden. Amerika is vorig najaar net niet in het ravijn gevallen omdat de autoriteiten razendsnel drastische beslissingen namen. Er zijn grote financiële instellingen omgevallen. Daar moesten honderden miljarden in. Het was alle hens aan dek. Ondenkbaar dat dit soort gecompliceerde besluiten in Europa binnen één weekend worden genomen.”

Europese landen hebben net een nieuw systeem voor meer centraal banktoezicht aanvaard. Wordt Europa doortastender, nu?

„Een beetje. Zelfs na hervormingen blijft het in de EU te gecompliceerd, te nationaal gefocust om slagvaardig te zijn. Tot dusver heeft Europa geluk gehad. Echt geluk. In Amerika bezweken enorme instellingen als AIG, Wachovia, Lehman. Op deze schaal is dat Europa nog bespaard gebleven.”

‘Nog’? U klinkt niet hoopvol.

„Straks is er de Risk Board, met vertegenwoordigers uit alle EU-landen. Stel, die krijgt op een dag aanwijzingen dat een immense bank, bijvoorbeeld Deutsche, wankelt. Als de Board dat tegen de Duitse autoriteiten zegt, wat antwoorden die dan? Ik denk dat ik het weet.”

Iets als ‘Dank u, Board, maar alles is onder controle’?

„Precies. Elk land schermt zijn instellingen af. Niemand geeft volledige openheid.”

Europese toezichthouders gaan toch nauwer samenwerken?

„Dat helpt. Maar als die alles eerst onderling moeten afstemmen en nationale belangen wegen, dan ben je er nog te laat bij. No way dat je in één weekend een bank kunt redden die in 27 landen opereert.”

U zegt: het Amerikaanse systeem is beter. Waarom heeft het dan zo spectaculair gefaald?

„Het systeem was er, maar is niet goed gebruikt. [De Amerikaanse centralebankier] Ben Bernanke is een specialist op het gebied van de Grote Depressie. Hij zei begin 2008 nog dat we de kredietcrisis makkelijk zouden overleven. Timothy Geithner, nu minister van Financiën, begreep dat er problemen waren met financiële derivaten. Maar ook hij zei dat het systeem het aankon. Waarom was de val van Lehman Brothers zo’n verrassing? Waarom liet de overheid Lehman vallen, terwijl die als primary dealer anderen mee de afgrond in moest slepen? Pijnlijke vragen. Voor Amerikanen én Europeanen: als zulke grote banken in Europa onderuitgaan, wordt het een grotere catastrofe dan in de VS.”

Gebeurt dat?

„Weet ik niet.”

Economen hebben het over de Sifi’s – Systemically Important Financial Institutions. Maar allemaal zijn ze bang om te zeggen dat zo’n bank zal omvallen.

Bij wijze van (geen) antwoord pakt Schinasi een pen. Hij tekent een X-as en een Y-as. X is stabiliteit, Y efficiëntie. Hij tekent een curve. Hoe meer efficiëntie voor de banken, zegt hij, hoe minder stabiliteit er is. „Er zijn twee scholen in Europa. De ene school zegt: dat Europa minder klappen heeft gehad dan Amerika, is geen toeval, want wij gaan meer voor stabiliteit en zij meer voor efficiëntie en dus schaalvergroting. President Axel Weber van de Bundesbank behoort tot deze school. De andere school zegt: welnee, het was puur geluk dat hier alleen banken bezweken die in drie, vier landen opereerden. Dat laat de mogelijkheid open dat de écht grote kunnen volgen. Schaalvergroting doet zich ook in Europa voor, alleen met wat vertraging.”

U behoort tot de tweede school?

„Ik denk dat Europese policy-makers snel een mechanisme moeten bedenken om vroegtijdig in te grijpen bij deze bankgiganten, als dat nodig is.”

Zodat duidelijk is welke regering welk stukje bank onder haar hoede neemt?

„Liefst eerder: vóór je er belastinggeld in steekt. Het moet meteen duidelijk zijn welk land welk deel van de bank gezond moet zien te krijgen. Je zet daar een hek omheen, scheidt de goede stukjes van de slechte en probeert de boel draaiend te houden zónder bail-out. Bij een multinational weet je alleen niet welk deel van wie is. Dit is het gevaar. Als je niet tevoren afspraken maakt, vechten regeringen om gezonde delen voor zichzelf te houden en anderen de ellende te laten. Dat gebeurde bij Fortis.”

Frankrijk waarschuwt ook voor te grote banken.

„Zij zien vooral in Amerika een concentratie in de bankwereld. Sterke banken eten de zwakke op en worden elke dag rijker: ze hebben een groter businessvolume, kunnen meer voor hun dienstverlening vragen én snijden rigoureus in de kosten. Door die concentratie vliegen veel mensen eruit. Geen wonder dat de bonussen met 40, 50 procent stijgen.”

Ook in Europa?

„Langzamer.”

Valt dit voor u onder het kopje ‘efficiënt’?

„It makes me sick. Bankiers worden nog steeds opgezweept om slechte dingen te doen en monsters te creëren met zo veel risico’s voor de samenleving dat het een keer mis moet gaan. Echt mis. Belastingbetalers betalen hier een verschrikkelijke prijs voor. Geen bank mag too big to fail zijn.”

Nederlandse banken protesteren dat ze door Brussel in mootjes worden gehakt en prooi worden voor Amerikaanse banken die wel groot mogen worden.

„Opknippen gebeurt alleen met zieke banken die door de staat overeind worden gehouden. Gezonde banken als Santander groeien in Europa ook. Dat neemt niet weg dat de snelle globalisering vragen oproept voor de interne markt. Barroso heeft daarover binnen de Europese Commissie een discussie aangezwengeld.”

Op schaalvergroting moeten beide continenten een antwoord formuleren. Waarom werken ze niet beter samen?

„Er zijn coördinatiepogingen, zoals de G20. Maar daarin zitten regeringsleiders die grote lijnen bespreken, geen parlementariërs die stemmen over concrete voorstellen. Daarbij is de competitie tussen Amerikaanse en Europese financiële centra hevig. Dat staat een gemeenschappelijke aanpak in de weg.”

Moeten Europese landen de handen niet meer ineenslaan, als ze niet willen worden weggeconcurreerd door Amerika of Azië?

„Ze zullen meer centraal gezag moeten accepteren. Sterker Europees toezicht op grensoverschrijdende banken is daar een voorbeeld van. Schaalvergroting mag, maar alleen op een transparante, veilige manier.”

Wat is uw indruk van Barroso?

„Hij is ambitieus. Persoonlijk betrokken bij dit soort kwesties.”

Klopt het dat hij snel wijkt voor grote lidstaten?

„Op dit terrein niet. Ik heb een paar keer in zijn kantoor gezeten. In hemdsmouwen. Een uur, anderhalf uur. Er ontstond een rij voor zijn deur. Hij liet iedereen wachten. We hadden het een keer over rommelkredieten en hoe je daarvan afkomt. Hij zei: als er een betere manier is om ze weg te werken, zeg het dan. Dus ik heb, met anderen, voorstellen geschreven. Barroso grijpt de crisis aan om er regulering door te krijgen die klaarlag, maar waar te veel weerstand tegen was. Ik denk dat de voorstellen van De Larosière voor meer Europese banksupervisie van Barroso steviger hadden gemogen. De Larosière zélf durfde niet verder te gaan.”

Sommigen waarschuwen voor nieuwe zeepbellen. Moeten we daar bang voor zijn?

„Daar zit hype bij, maar het risico bestaat dat de volgende crisis eraan komt en dat we die niet zien. Die crisis zal er anders uitzien dan de vorige. Ik denk dat mensen als Bernanke die waarschuwingen ook krijgen. Maar hij kan niet alles tegelijk. Hij moet prioriteiten stellen. Ervoor zorgen dat de inflatie niet oploopt, dat de enorme overheidsschuld goed wordt gemanaged en dat er weer economische groei komt.

„Hetzelfde speelt in Europa, maar wederom is het daar moeilijker. De euro heeft geen land en geen politieke leiding, en Jean-Claude Trichet van de Europese Centrale Bank staat onder politieke druk van diverse eurolanden die andere kanten opwillen. Laten we hopen dat de volgende crisis nog even wegblijft.”

    • Caroline de Gruyter