Sorry, over mijn bonus praat ik niet

Duizenden werknemers krijgen over dit jaar een prestatiebonus uitgekeerd.

In de Nederlandse cultuur is het niet gepast je te profileren aan de hand van inkomen.

„Over de bonus praten we niet. Niet op feestjes, niet met collega’s en zeker niet met de pers. Neem maar contact op met de afdeling persvoorlichting. Misschien dat zij kunnen helpen.”

Het is een van de langere antwoorden van een Nederlandse bankier op de vraag of hij wil meewerken aan een interview over zijn bonus, vorige week op de Amsterdamse Zuidas. De meesten hebben minder woorden nodig: „Nee.”

Honderdduizenden werknemers van banken, bedrijven en overheden krijgen over 2009 een bonus uitgekeerd. Voor velen wordt de hoogte van de bonus deze maand vastgesteld. Ondanks kritiek op de bonus – door sommigen gezien als veroorzaker van de kredietcrisis – blijkt uit onderzoek van Intermediair dat Nederlandse werkgevers ook over 2009 weer massaal bonussen uitbetalen.

In maart interviewde nrc.next een aantal ontvangers van een relatief lage bonus. Nu probeerden we op verschillende manieren werknemers met een hoge, variabele beloning te spreken. Tevergeefs. Slechts één bankier wilde anoniem vertellen waarom niemand wil praten: „De bonus is nu eenmaal heilig.”

Hoe kan het dat het taboe is om over de bonus te praten?

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen en schrijfster van het boekje Ego’s en andere ongemakken. Zij denkt dat het in Nederland überhaupt niet gepast is om over de hoogte van je inkomen te praten.

Vonk: „In Nederland is het de norm dat je niet puur voor geld mag werken. Je primaire voldoening behoor je uit de inhoud van werk te halen en niet uit beloning. Bovendien hebben we sinds de jaren zestig een sterke cultuur van gelijkwaardigheid. Enorme bonussen passen niet bij dat idee.”

Vonk krijgt bijval van Fred van Raaij, hoogleraar economische psychologie aan de Universiteit van Tilburg. „In een concurrentie- en prestatiecultuur past het om je te onderscheiden met je inkomen. In een egalitaire en harmoniecultuur zoals in Nederland past het veel minder om je te profileren aan de hand van je inkomen.”

Toch is het de vraag of mensen echt gelijk willen zijn, of dat ze gewoon niet minder willen zijn dan een collega. Vonk: „Als we beter scoren dan een ander is dat goed voor ons ego. Als je iedereen een tientjes bonus geeft, is er niks aan de hand. Maar geef je iemand honderd euro, dan wordt de rest ontevreden.”

Zo meldde het Britse The Sunday Times zondag nog dat het afgelopen jaar ruim duizend medewerkers van de zakenbank van Royal Bank of Scotland zijn overgestapt naar concurrenten, waar riante bonussen in cash nog niet in de ban zijn gedaan. In de praktijk zijn managers en bankiers vooral ontevreden over hun bonussen, omdat die van collega’s hoger zijn.

Dit is volgens Vonk en Van Raaij precies de reden dat de hoogte van de bonus zo belangrijk is voor een bankier. Van Raaij: „In de wereld van grootverdieners is onderlinge vergelijking heel belangrijk. Bij switchen van baan wil men vrijwel altijd ook een hoger salaris, omdat men hiermee stijgt in de onderlinge pikorde. Het is minder belangrijk of men dat hogere salaris ook echt nodig heeft. Grootverdieners voelen zich al snel te kort gedaan als een ander meer verdient voor een baan die niet gezien wordt als moeilijker of verantwoordelijker.”

De Nederlandse cultuur om niet over de hoogte van je inkomen te praten past dus eigenlijk niet bij de motivatie van bankiers om voor een zo hoog mogelijke bonus te gaan. Vonk: „Dat is het dilemma voor Nederlandse bankiers en managers. Aan de hand van hun bonus kunnen ze laten zien hoe succesvol ze zijn, alleen mag je hier niet over je inkomen praten.”

Maar er zijn veel meer manieren om te laten zien dat je veel verdient, legt Vonk uit. En dat is in Nederland wel algemeen geaccepteerd. „Met je leefstijl en je aankopen kun je meer of minder subtiel uitdrukken dat je succes hebt. Kijk maar eens naar de mensen in de PC Hooftstraat die door Jort Kelder worden gefilmd.”

Discussieer mee over dit onderwerp op nrcnext.nl/geld

    • Sander Heijne