Krant, koffie, broodje en therapeutisch licht

In Amsterdam biedt een café lichttherapie: je kunt je koffie voor een speciale lamp opdrinken. Aardig idee, zegt psycholoog Ybe Meesters, maar niet voor een echte winterdepressie.

Koffie, krantje en lichttherapie bij Bagels & Beans in de Amsterdamse van Hallstraat. 7 dec 2009. foto MAARTEN VAN HAAFF Haaff, Maarten van

Buiten is het donker en druilerig. Bij het raam van de warme lunchroom zit Nanda Rijpstra, dertiger, een grote sjaal om haar hals gewikkeld. Van achteren lijkt het net alsof ze een aureool rond haar hoofd heeft: door haar krullen schijnt een helderwit licht. Van voren is het tafereel aardser: Rijpstra drinkt een kop koffie terwijl ze zit te lezen. Schuin vóór haar in de vensterbank staat een felle lamp die in haar gezicht schijnt. „Ik ben benieuwd of het werkt”, zegt ze desgevraagd. „Nu merk ik in elk geval nog niks.”

Het is een experiment, vertelt Peter Alvares, franchisenemer van lunchroom Bagels & Beans aan de Amsterdamse Van Hallstraat. Klanten kunnen hier sinds afgelopen week terecht voor een oppepper in de donkere wintermaanden: een kwartiertje lichttherapie, met professionele apparatuur. Terwijl ze hun koffie drinken en de krant lezen of werken, schijnt er een lichtbundel in hun ogen uit de Litebook Elite – een draadloze tafellamp die wel wat wegheeft van een kleine tandartslamp, en die schuin op de gebruiker gericht staat, ongeveer vanaf een armlengte afstand.

„Puur als service”, benadrukt Alvares. „We bieden letterlijk een beetje verlichting tijdens donkere dagen. Mensen fleuren ervan op. We hebben niet de ambitie dat we hier serieuze winterdepressies kunnen verhelpen.” Als het experiment aanslaat, zullen andere vestigingen van Bagels & Beans het voorbeeld wellicht volgen.

Maar is het werkelijk effectief, een shot licht tijdens een eenmalig cafébezoek? „Dat is moeilijk te zeggen”, reageert psycholoog en onderzoeker Ybe Meesters van het UMC Groningen over de telefoon. „Zulke korte experimenten zijn er bij mijn weten nooit gedaan. Ik geloof best dat je je er vrolijker door kunt gaan voelen. Verscheidene studies laten in elk geval zien dat je een effect kunt verwachten als je zo’n lamp een week lang elke dag een half uur gebruikt.” Hij publiceerde hierover zelf onder meer in BMC Psychiatry (augustus 2007).

Licht dat de samenstelling heeft van zonlicht, met een piek in intensiteit bij 462 nanometer, beïnvloedt de productie van melatonine in onze hersenen. Dit hormoon heeft een grote invloed op het slaapwaakritme. Overdag, als er zonlicht in onze ogen valt, is de productie van melatonine laag. Tijdens de schemering neemt de melatonineproductie geleidelijk toe. Mede daardoor worden we slaperig.

„In hoeverre de biologische klok een rol speelt bij winterdepressies is nog onduidelijk”, zegt Meesters. „Wel voelen mensen met een winterdepressie zich vaak de hele dag slaperig, lusteloos en geprikkeld, ook als ze voldoende hebben geslapen.” Dit verschijnsel is er in allerlei gradaties, vertelt de onderzoeker. „In de mildere vormen spreken we van een winterdip of de winterblues. Daar heeft iedereen weleens last van. Maar in ernstiger gevallen kan er hulp van buitenaf nodig zijn.” Die hulp kan komen in de vorm van lichttherapie: die remt de melatonineproductie.

René van Klaveren van importeur Goodlite zet de lamp aan en richt hem schuin op mijn ogen. Dat is even wennen: het kost moeite er niet steeds per ongeluk recht in te kijken – wat geen kwaad kan, maar niet echt aangenaam is. „Je went er snel aan”, belooft Van Klaveren. Helemaal ongelijk heeft hij niet. Zijn bedrijf verkoopt de lampen veel aan ziekenhuizen, huisartsenpraktijken en thuiszorginstellingen.

„De particuliere markt komt nu ook snel van de grond”, vertelt hij. Kan zo’n thuisbehandeling kwaad? Nee, zegt psycholoog Meesters: „Zolang het gaat om de milde winterdip, is dat een prima idee. Maar mensen die echt een stemmingsstoornis hebben, kunnen de behandeling toch maar beter bij een professional doen. Die kan de diagnose nauwkeuriger stellen. Er zijn bijvoorbeeld mensen die meer hulp nodig hebben dan alleen lichttherapie. En er zijn soms contra-indicaties, zoals bepaalde oogklachten of medicijngebruik.”

Meesters vindt het wel een aardig idee, het experiment in de Amsterdamse lunchroom. „Het brengt de mogelijkheden onder de aandacht van een breed publiek”, zegt hij. Als mensen de lamp maar niet te laat op de dag gebruiken, voegt hij eraan toe, want dan vallen ze ’s avonds misschien minder snel in slaap. „’s Ochtends voor het middaguur is het beste.”

Nanda Rijpstra is daarvoor vandaag te laat. „Ach, ik verwacht ook niet echt een effect”, zegt ze. Maar ze blijft benieuwd: „Ik kom hier vaker, dus ik ga het zeker een tijdje proberen.”