Het eiland kan de verlossing bieden

De tv-serie Lost – waarvan seizoen 5 onlangs op dvd verscheen – biedt een labyrintisch verhaal.

Weten de makers wel wat ze doen?

LOST - "This Place is Death" - Locke takes on the burden to stop the island's increasingly violent shifts through time. Meanwhile, Ben hits a roadblock in his attempt to reunite the Oceanic 6 and bring them back to the island, on "Lost," WEDNESDAY, FEBRUARY 11 (9:00-10:02 p.m., ET) on the ABC Television Network. (ABC/MARIO PEREZ) JEREMY DAVIES, ELIZABETH MITCHELL, REBECCA MADER PEREZ, MARIO

Hij bestaat toch. Jacob, de veel genoemde, maar nooit geziene heerser over het eiland. In de slotaflevering van seizoen 5 van Lost krijgen we hem plots te zien, met naast hem een andere man, terwijl er een driemaster aan de einder verschijnt. Jacob: „Ze komen.” Dat heeft Jacob geregeld, weet de ander: „Het gaat altijd hetzelfde: ze komen, ze vechten, vernietigen en corrumperen. Dat is het einde.” Jacob antwoordt: „Het eindigt maar één keer. Alles wat daarvoor gebeurt, is alleen maar vooruitgang.”

Na die cryptische tekst glijdt de camera naar het gigantische beeld naast hen op het strand, een variant op de Kolossus van Rhodos, een Egyptische mensenfiguur met een hondenkop.

Dat is Lost: almaar nieuwe wonderlijke raadsels.

Het begon allemaal met een vliegtuigongeluk en 48 overlevenden op een tropisch eiland. Om te overleven vormen ze een kleine gemeenschap, met aanhoudende machtsconflicten en beginnende vriendschappen. Het mysterieuze eiland zelf vormt de grootste bedreiging. Een rookmonster verzwelgt mensen, er lopen ijsberen rond en dan ontdekken ze een luik. Het eiland is niet onbewoond. Er zijn ‘oorspronkelijke bewoners’, The Others, die het hebben voorzien op de kinderen uit de groep. En jaren geleden blijkt het eiland te zijn onderworpen aan een merkwaardig sociaal-utopisch en wetenschappelijk experiment.

In seizoen 6 moeten alle eindjes aan elkaar worden geknoopt. Dat is ook de belofte van de makers. Thrillerauteur Stephen King riep hen al na het eerste seizoen in Entertainment Weekly op zich te verzetten tegen wat hij noemde de ‘De Eerste Wet van TV-bedrijven’: ‘Thou Shalt Not Kill The Cash Cow’. King omschreef de grootste bedreiging van tv-makers als de neiging series te laten voortduren totdat kijkers het zat waren en ze dan zonder waarschuwing te beëindigen.

Voor de kijkers is het voorbeeld van Twin Peaks, een serie waar Lost veel mee wordt vergeleken, de grote nachtmerrie. Dat was ook een beklemmende serie, die gewoontjes begon, maar langzaam steeds bizarder werd, en eindigde in chaos. Daarna was er nog de serie The X-Files, waarbij iedereen de draad kwijtraakte, omdat er almaar seizoenen werden bijgemaakt met almaar nieuwe puzzels die nooit beantwoord werden.

Om zulke ellende te voorkomen sloten de makers van Lost in mei 2007 een overeenkomst met de opdrachtgever, het mediabedrijf (‘network’) ABC: nog drie seizoenen. Lost zou eindigen in 2010, na zes jaar.

Het was een doorbraak in de Amerikaanse televisiewereld. De normale gang van zaken bij Amerikaanse tv-series is dat per jaar wordt besloten of en hoe een serie wordt voorgezet, afhankelijk van kijkcijfers en de interesse van adverteerders. Niet eerder werd omwille van de artistieke inhoud en kwaliteit toegegeven aan de wens van de makers van een televisieserie om hun werk op termijn naar eigen inzicht af te ronden.

Het besluit onderstreepte dat Lost een uitzonderlijke serie is, die voortdurend ongeschreven tv-wetten met voeten treedt. Uitzonderlijk is het grote aantal hoofdpersonen, de genremix en de sociaal-psychologische en filosofische aspecten. Het meest gewaagd is de structuur: de serie heeft een verhaalboog die alle seizoenen overspant. Er is één verhaal. Afleveringen zijn geen afgeronde eenheden, maar pagina’s in een pageturner van bijna zeventig uur.

Al die aandacht voor „het mechaniek van het vertellen”, aldus televisiewetenschapper Jason Mittel in een essay over Lost, is een van de belangrijkste kwaliteiten van de serie.

De genoemde ‘makers’ waren aanvankelijk J.J. Abrams en Damon Lindelof. Zij schreven in 2004 de pilot voor Lost en een schets van het verdere verloop. Ze kregen de opdracht van ABC om een Robinson Crusoe-achtige serie te schrijven, vrij naar de film Cast Away (met Tom Hanks), en zetten die vrijelijk naar hun hand. Met als belangrijkste gedachte dat niet de overlevenden van een vliegtuigcrash zelf, maar het tropisch eiland waar ze terechtkomen het belangrijkste karakter moest vormen, met een opvallende geschiedenis en mythologie.

Het blijkt een gouden idee: meer dan iets anders houdt de vraag wat het eiland is, wat het eiland betekent, de kijker in zijn greep. Duidelijk is dat het exotische eiland in de Grote Oceaan bovennatuurlijke krachten bezit. Het eiland staat op geen enkele kaart, en het lijkt helende krachten te kennen: de verlamde John Locke kan na de crash weer lopen.

Bovendien bedacht het duo een bijzondere flashbackstructuur. Het zwaartepunt van de afleveringen lag niet bij de handeling op het eiland, maar bij de terugblikken op het leven van de personages voor hun fatale vliegreis.

Abrams liet de serie na het eerste seizoen over aan Lindelof en Carlton Cruse, die sindsdien de leiding hebben over scenario en productie. In het zojuist op dvd verschenen seizoen 5 beginnen Lindelof en Cruse voorzichtig met het antwoord geven op de vele vragen rond hun zelf ontwikkelde mythologie.

Drie seizoenen lang leerde de kijker wat voor getormenteerde levens de gecrashten achter zich hadden gelaten. Op het eiland was de romantiek overzichtelijk: voor wie kiest Kate, de babe van het stel? Voor de goeierd, chirurg Jack, of voor de foute man, oplichter Sawyer?

Daaromheen ontspon zich een labyrintisch verhaal, dat zich in seizoen 5 afspeelt op allerlei locaties op de wereld, met verschillende plukjes hoofdrolspelers, van wie er bijna twintig zijn, in verschillende jaren. De complexiteit van het verhaal tart het begripsvermogen, en dat is een van de verleidingen van Lost: het wekt de detective in de kijker.

Het centrale personage John Locke is in veel opzichten een ideeëndrager van de show. Hij is ook niet voor niets vernoemd naar de Britse grondlegger van het liberalisme (1632-1704). Ook de eiland-Locke pleit voor gemeenschapszin.

In de flashbacks zien we dat Locke (gespeeld door Terry O’Quinn) een beklagenswaardige, oudere en alleenstaande man was, werkend in een treurig hok bij een bedrijf dat handelt in kartonnen dozen.

Op het eiland is hij in alle opzichten een ander mens. Zijn zelfvertrouwen is groot. Hij geniet aanzien, wegens zijn vaardigheden als spoorzoeker en handigheid met messen – hobby’s die hij tot die tijd uitoefende in sneue afzondering.

Jack wil wanhopig graag van het eiland af, Locke wil blijven en het eiland dienen. Hij gelooft in het eiland, op religieuze wijze. „Alles gebeurt met een reden”, zegt hij tot twee keer toe. Door hem gaat het idee leven dat de Losties een tweede kans krijgen. Het eiland kan hun verlossing bieden.

De interpretatie dat het eiland een morele rechter was, werd wel lang in leven gehouden. Bij de confrontaties met de bewoners van het eiland, The Others, zegt hun leider: „Wij zijn de goeden.” En gezien wat je op dat moment weet van de Losties en hun twijfelachtige levens, is dat op dat moment een mogelijkheid. Ze vormen bepaald geen onbesproken groep helden. Anderzijds lijkt de paranormale kracht van het eiland, zoals bij Locke, niet alleen een weldadige uitwerking te hebben op de fysiek, maar ook op karakters van de personages. Ze lijken ‘betere’ mensen te worden.

Het idee dat Lost een moraliteit is, met het eiland als strijdperk voor goed en kwaad, keert in seizoen 5 terug. De mysterieuze, almachtige Jacob blijkt in de slotaflevering aanwezig te zijn geweest bij cruciale momenten in het leven van de gecrashten. Alsof hij ze heeft uitgezocht, en op eigen initiatief heeft laten komen. Misschien omdat hij in hen geloofde en hun innerlijke goedheid groter acht dan hun misstappen. En misschien omdat deze Godgelijke zelf ook verlangt naar het einde.

Het is gissen. Op internet staan nog honderden andere theorieën.

De „schoonheid van de verrassing” noemt Mittel dat in zijn essay: het vermogen van de serie om voortdurend onverwachte wendingen in het verhaal te presenteren en verwachtingen te ondermijnen.

De mogelijke scepsis over wat er gebeurt, wordt verwoord door Hurley, de cynische dikkerd die voor comic relief zorgt. Hij stelt aan een wetenschapper op het eiland de simpele vragen die iedereen heeft: als wij nu, in dit verleden, iets doen met onze kennis van de toekomst, dan verandert er toch ook iets in de toekomst? Nee, de toekomst is al geschreven, antwoordt die. Tijd is een draad: je kunt wel heen en weer over de draad, maar geen nieuwe draad beginnen. Wat er gaat gebeuren ligt al vast.

Misschien. Het is wel wat de Lost-fans hopen. Lost kan niet volstaan met een anti-einde-einde als The Sopranos – het fameuze ‘op zwart gaan’ van het beeld, suggererend dat Tony Soprano nog ‘eeuwig’ zo kon voortgaan. Het eindoordeel over Lost zal voor een deel afhangen van het vermogen om antwoorden te geven; antwoorden op de vele prikkelende vragen – waar seizoen 5 er weer enkele aan toevoegt. Komend voorjaar is de finale gepland op de Amerikaanse televisie. Reken op het onverwachte.