Ambtenaren mogen alle ideeën op tafel leggen

Hoe bezuinig je twintig procent op zorg, onderwijs, sociale zekerheid en andere terreinen? Ambtenaren bedenken nu antwoorden op deze vraag. In 2010 is de coalitie aan zet.

Het zou een breed maatschappelijk debat worden. „Om de geesten rijp te maken, de samenleving mee te nemen, misschien zelfs te enthousiasmeren”, zei minister Bos (Financiën, PvdA) op Prinsjesdag. Die dag kondigde het kabinet de ‘Brede Heroverwegingen’ aan – de instelling van twintig werkgroepen die miljardenbezuinigingen onderzoeken.

Het brede maatschappelijke debat over de toekomst van de overheidsfinanciën is nog niet losgebarsten. De coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie hadden tot dusver geen behoefte aan een Kamerdebat. Vanavond, bijna drie maanden na Prinsjesdag, is er dan wel een spoeddebat over met de premier. D66-leider Alexander Pechtold kreeg hiervoor steun van de SP en GroenLinks.

Met de heroverwegingsoperatie wil het kabinet, naar het voorbeeld in de jaren tachtig, een ingrijpende sanering van de overheid realiseren. Daarbij noemen kabinetsleden steevast een bedrag van 35 miljard euro. Zo zei premier Balkenende onlangs dat zeker nog zeven maatregelen zoals de verhoging van de AOW-leeftijd nodig zijn. Niks is taboe, zelfs niet de hypotheekrenteaftrek, versoepeling van het ontslagrecht of afschaffen van de studiefinanciering.

Bron van het geldtekort is de kredietcrisis. Het overheidstekort van Nederland is aanmerkelijk groter dan de maximale 3 procent van het nationaal inkomen die in Europa is afgesproken. Minister Bos heeft in Brussel al ingestemd met de eis dat tussen 2011 en 2013 het tekort wordt gereduceerd tot binnen de norm: op korte termijn zoekt Balkende IV zo al 18 miljard euro aan ombuigingen.

De werkgroepen zullen ook toekomstige kabinetten helpen. Straks ligt er een uitgebreide inventarisatie van mogelijke bezuinigingen die tegelijkertijd de groeipotentie van de economie verbeteren. De werkgroepen hebben de opdracht om met ten minste één voorstel te komen dat leidt tot een besparing van 20 procent op het onderzochte beleidsterrein.

De voorstellen die volgend jaar lente worden gedaan zullen binnen de coalitie leiden tot een stevig debat. De vraag is of deze kabinetsperiode nog vergaande plannen worden ingevoerd. Praktisch is het haast onmogelijk om grote veranderingen door te voeren in de begroting 2011. En in dat jaar staan verkiezingen op het programma.

Zeker is dat de zorguitgaven veel aandacht zullen krijgen. De uitgaven aan zorg groeien in alle westerse landen harder dan hun economieën. In Nederland is het ook de grootste uitgavenpost, veel groter dan de uitgaven aan uitkeringen en reïntegratie. Ingewijden speculeren op een verdere versobering van de AWBZ.

D66-leider Pechtold ontpopte zich tot dusver tot de grootste criticus van deze operatie. Er wordt te veel alleen naar bezuinigingen gekeken, vindt hij. „Misschien levert het wel het meeste op als we miljarden in het onderwijs investeren. Zo wordt helemaal niet gekeken.” Hij vindt ook dat de omgekeerde weg wordt bewandeld. „Eerst moet de politiek visie tonen en dan ambtenaren aan het werk zetten.” Bos wees er juist eerder op dat het verleden heeft bewezen dat je het proces eerst in handen moet leggen van ambtenaren en deskundigen. Dan komen alle ideeën op tafel komen, „zonder dat in een vroeg stadium politieke barrières worden opgeworpen”.

Het onderzoeksbureau van de Tweede Kamer uitte in een interne notitie ook kritiek. Zo werden veel onderwerpen genegeerd, zoals cultuur, Koninklijk Huis en media (publieke omroep). Dat is inmiddels door een motie ten dele toegevoegd. Ook vraagt dit bureau zich af of voldoende rekening wordt gehouden met de wisselwerking tussen werkgroepen. „Voorstelbaar is dat voorgestelde bezuinigingen in de ene werkgroep, juist tot extra uitgaven nopen elders.”

Pechtold heeft er geen vertrouwen meer in dat dit kabinet nog „echte besluiten” durft te nemen. „Dit kabinet heeft 2,5 jaar alles onbespreekbaar verklaard. De mensen waren hervormingsmoe. Na de crisis zou alles 180 graden gedraaid zijn? Ik geloof het niet.” Toch heeft vooral het CDA zich al ferm uitgelaten. Fractievoorzitter Pieter van Geel zei na Prinsjesdag dat nog deze kabinetsperiode moet worden begonnen met grote hervormingen en forse bezuinigingen. „Zware maatregelen zijn nodig.” CDA’ers wijzen er graag op dat de sanering van de sociale zekerheid een kwart eeuw geleden de economie uit het slop trok. Sanering van de zorg lijkt nu het thema te worden, en tevens een van de grootste hobbels die deze coalitie nog moet nemen.

    • Herman Staal
    • Jeroen Wester