Spaarzame feiten

Alan Hirshfeld Eureka Man: The Life and Legacy of Archimedes, Walker & Company, New York, ISBN 978-0-8027-1618-7, 243 blz. prijs € 18,99

XDat de Griekse wetenschapper Archimedes naakt door de straten rende onder het uitslaken van de kreet: “Eureka!” weet iedereen. Dat hij de Romeinse galjoenen die zijn vaderstad Syracuse belegerden met een soort hefboom uit het water tilde of ze in brand stak door zonlicht te concentreren met een enorme spiegel, hebben we misschien ook wel eens gehoord. Het mooist vind ik het verhaal over Archimedes’ dood in 212 voor Christus. Syracuse is gevallen en de Romeinen trekken zegevierend door de straten. Archimedes zit onverstoorbaar in zijn kamer na te denken over een wiskundig probleem en wanneer een Romeinse soldaat de kamer binnenloopt en dwars door de meetkundige figuren stapt die hij in het zand geschetst heeft, wordt hij boos: “Verstoor mijn cirkels niet!” Het waren zijn laatste woorden.

Veel meer dan deze aardige anekdotes – waarvan niet eens zeker is of ze waar zijn – is er over het leven van de grootste wis- en natuurkundige van de oudheid niet bekend. Lastig als je je net als Alan Hirshfeld tot doel hebt gesteld om zijn levensverhaal te schrijven. Hirshfeld maakt er het beste van. Hij geeft een helder overzicht van de geschiedenis van Syracuse. Natuurlijk staat hij uitgebreid stil bij het werk van Archimedes, dat zich uitstrekte van de zuivere wiskunde (hij maakte als eerste een schatting van het getal pi) tot aan de mechanica, de optica en de astronomie. Zijn werk raakte eeuwenlang in vergetelheid, om pas weer in Latijnse vertaling een belangrijke rol te spelen bij het ontstaan van de Renaissance. Toen was Archimedes’ roem ook voorgoed gevestigd: voor Galileï was hij een inspirator en de tiener Isaac Newton schetste al de diagrammen van Archimedes op de muren van zijn school. De tweede helft van Hirshfelds boek is gewijd aan de lotgevallen van een manuscript dat een zestal teksten van Archimedes bevatte en dat eind vorige eeuw herontdekt werd. Het is een prachtig detectiveverhaal – eerder beschreven in ‘The Archimedes Codex’ – en een mooie afsluiting van een sympathiek boek. Rob van den Berg