Overheid te traag met invoer open standaarden

Overheidsdiensten hebben grote moeite met de overschakeling naar openbronsoftware en open standaarden. Er moet meer druk op de ketel, vindt staatssecretaris Heemskerk.

Zo moet het dus niet. De fotograaf schiet een obligaat plaatje van staatssecretaris Frank Heemskerk (PvdA) en Bert Bakker van de OpenDoc Society die elkaar de hand schudden in het ministerie van Economische Zaken. De twee voorvechters van openbronsoftware en open standaarden staan pal onder het Windows XP-logo van de beamer, waarop net een Powerpointpresentatie te zien was.

Het is de bedoeling van Heemskerks actieplan Nederland Open in Verbinding (NOiV) dat rijksdiensten niet alleen het alomtegenwoordige pakket Microsoft Office gebruiken, maar ook alternatieven. De Nederlandse overheid wil niet afhankelijk blijven van een klein aantal leveranciers. Open standaarden zorgen ervoor dat documenten ook over vijftig jaar nog door iedereen te bekijken zijn.

Op het eerste gezicht lijkt het probleem eenvoudig op te lossen. Zorg ervoor dat ambtenaren hun documenten niet langer opslaan als een .doc- of .xls-bestand (de ingeburgerde bestandsformaten van Microsoft Office), maar in een open formaat dat door allerlei software gelezen kan worden. In de praktijk is het een moeizaam proces, blijkt uit een update van het NOiV dat deze maand in de Tweede Kamer wordt besproken.

Staatssecretaris Heemskerk: „Iets minder dan de helft van de overheidsdiensten voelt zich niet senang over het op grote schaal toepassen van openbronsoftware.” Hij constateert dat er weinig structurele gedragsverandering te zien is. Volgens Heemskerk schuiven bestuurders de verantwoordelijkheid door naar de ICT-afdeling. „De overstap naar open standaarden is een mentaliteitsverandering. Ik zal de ministers meer achter hun broek zitten.”

Op papier belijden gemeenten, provincies, departementen en semioverheidsdiensten dat ze hun strategie ten aanzien van open software veranderd hebben. „In de markt merken we daar niets van – eerder een tegengestelde beweging”, zegt Aad Koppenhol van Sun Microsystems. Zijn bedrijf ontwikkelt OpenOffice, een alternatief voor de programma’s van Microsoft. „We merken dat met name gemeenten weer terugvallen in de hun bekende software.”

Nederlandse ambtenaren zijn nog erg verknocht aan hun standaard Microsoft Office, beaamt Henk-Jan van der Molen, ICT-adviseur bij Verkeer en Waterstaat: „Al hebben we een plugin die het .doc-formaat omzet in een open formaat, er is vrijwel niemand die daar gebruik van maakt.” Van der Molen onderzocht hoe vaak zijn ambtenaren zo’n ODF-document opslaan. „Dat bleek maar bij 0,1 procent van de bestanden het geval te zijn.” Volgens de ICT-adviseur is de plugin nog niet goed genoeg. „Als mensen drie keer een document opslaan dat er in ODF anders uitziet, proberen ze het geen vierde keer.”

Diensten gebruiken geautomatiseerde functies van Word en Excel en hebben documenten verweven met andere software. Dat ‘losknippen’ kost moeite. „We willen wel veranderen, maar weten niet hoe we dat aan moeten pakken”, zegt Willem van Rosmalen, gemeentesecretaris in het Brabantse Schijndel. „NOiV zou een standaardrecept moeten hebben zodat we ons werk kunnen aanpassen.”

Kleinere overheidsinstanties vertrouwen op andere bedrijven die bijvoorbeeld de ICT regelen op de afdeling Burgerzaken of Sociale Zaken. Als die dienstverleners Microsoft-producten blijven adviseren, is de kans klein dat gemeenten zelf overstag gaan.

Veel hangt af van de invoering van de digitale werkplek voor rijksambtenaren (DWR). Het is de bedoeling dat tienduizenden ambtenaren een virtuele werkomgeving krijgen met open bron-software. De invoering van DWR gaat 65 miljoen euro kosten. De eerste versie is net klaar maar bevat geen openbron-applicaties. Pas in de tweede helft van 2010 worden de Firefox webbrowser en OpenOffice toegevoegd. Of ambtenaren daar ook gebruik van zullen maken, is een kwestie van ondersteuning zegt Tom Kok, verantwoordelijk voor de DWR-ontwikkeling. „Een secretaresse die niet weet hoe ze de paginering in OpenOffice moet veranderen, zal terugvallen op Microsoft Word als daarbij geen hulp krijgt.”

Het zal nog complexe ingrepen vergen voordat de nieuwe rijkswerkplek ook andere besturingssystemen dan Windows aankan, zegt Kok. Voorlopig blijft het Microsoft-logo dus op de beamer van het ministerie van EZ prijken.

    • Marc Hijink