Massaal kannibalisme uit de late Bandkeramiek in het Duitse dorpje Herxheim

F. Haak, GDKE Rheinland-Pfalz, Direktion Archaologie, Speyer

In een vroeg landbouwdorpje niet ver van de Rijn in Rheinland Pfalz was kannibalisme rond 4950 voor Christus populair. Op rituele wijze werden daar in een periode van misschien maar 50 jaar jaar zo’n duizend mensen geslacht en hoogstwaarschijnlijk opgegeten. Het gaat hier niet om kannibalisme uit honger of een of ander begrafenisritueel, maar mogelijk om ‘oorlogskannibalisme’. Dit blijkt uit analyse van menselijke resten die begraven zijn in twee grote concentrische cirkelvormige grafsleuven, met een omtrek van bijna een kilometer, bij het huidige Herxheim (Antiquity, december).

Het gaat hier om de late Bandkeramiek, vanaf 5.300 jaar voor Christus de eerste landbouwcultuur van Europa. De twee grafcirkels in Herxheim bestaan uit een reeks losse graven die volgens een vooropgezet plan in de loop van een paar honderd jaar zijn gegraven en dichtgegooid. Bewijzen voor kannibalisme stammen uit de laatste periode waarin deze grafcirkel werd gebruikt. Toen werden geen nieuwe graven gegraven, maar alleen oude graven geopend waarin een groot aantal resten van geslachte mensen èn kapotgeslagen potten werd geworpen.

De stilistische kenmerken van de potten wijzen op een herkomst uit een omtrek van 400 à 500 kilometer. Isotoopanalyse van de botten moet in de toekomst uitwijzen of die mensen inderdaad uit die omgeving kwamen. De begraafpraktijk in Herxheim was bekend, maar aan kannibalisme werd niet gedacht. Maar nu is een van de graven (nr. 9, een zeven meter lange sleuf) nauwkeurig geanalyseerd en de resultaten zijn gruwelijk. ‘Depositie nr. 9’ bevat 1906 botresten van tenminste 10 verschillende individuen: twee pasgeboren of nog net ongeboren kinderen, twee kinderen van 6 en 15 jaar en zes volwassenen. De snijsporen en breuken wijzen onmiskenbaar op abattoirpraktijken. De botdelen met het meeste merg zijn het vaakst kapot geslagen en op grond van de snijsporen konden de archeologen vrij nauwkeurig vaststellen hoe de hoofdhuid is losgesneden en de ribben zijn losgemaakt van de wervelkolom. Zelfs de knaagsporen komen goed overeen met hoe mensen het vlees van de botten zouden eten. Het materiaal in de andere late graven moet nog goed onderzocht worden, maar globaal bekeken komt het overeen met dat in depositie nr. 9, schrijven de archeologen.

Alleen in Franse dorpje Fontbregua zijn uit de late Bandkeramiektijd sporen van kannibalisme gevonden.

Mogelijk gaat het om kannibalisme op krijgsgevangenen.De archeologen denken aan samenkomsten van mensen uit de wijde omtrek die in Herxheim hun eigen gevangenen slachtten.

Hendrik Spiering

    • Hendrik Spiering