REACTIES

Geëngageerde romans genoeg, aldus Renate Dorrestein afgelopen week in Boeken. Dat men het daar niet over heeft, is de schuld van de critici. Enkele reacties.

Dorrestein en de moraal

Zodra bij de behandeling van boeken morele kwesties centraal worden gesteld, wordt literatuur tot een gezelschapspel: wat zou jij doen? Het is de vraag of de recensent als spelleider moet fungeren. Een recensent die morele vragen behandelt, beoordeelt geen boek, maar houdt zich met algemene ethische vraagstukken bezig.

Renate Dorrestein beklaagt zich over de vrijblijvende receptie van Wij van Elvis Peeters, maar een korte zoektocht op internet leert dat het reuze meevalt. Omdat in alle recensies de inhoud van het boek wordt samengevat, komen vanzelf de morele vragen aan de orde die worden opgeroepen door het gedrag van de hoofdpersonen; die zijn namelijk uit de samengevatte inhoud af te leiden. Ter verdediging van (de aandacht voor) stijl: er bestaat ook een vorm van literatuurgenot die is te vergelijken met het ondergaan van muziek, en waarbij het niet gaat om duidelijk omschreven morele kwesties, maar om een ervaring die je tegelijkertijd vervreemdt van en verzoent met het leven. Stijl is hierbij van groot, zo niet doorslaggevend belang. Bovendien: voor maatschappelijke vraagstukken is non-fictie misschien een beter voertuig dan fictie. Non-fictie is ‘echt’, er zit geen schrijver tussen die het heeft bedacht. Boeken als Wij van Elvis Peeters kunnen inderdaad aankomen als een stomp in de maag, maar als de ademhaling weer op gang is gekomen denk ik toch altijd: dit heeft een schrijver verzonnen, in plaats van: wat erg van die ouders die hun kinderen verwaarlozen. Waarna de recensent mag onderzoeken hoe de schrijver zijn of haar verzinsels op papier heeft gezet.

Rob van Essen, Amsterdam

Hopeloos ontspoord

Renate Dorrestein mengt zich in een debat en in een debat moet je ergens tegen zijn. Waar is Dorrestein tegen? Tegen het idee dat schrijvers geëngageerde romans zouden moeten schrijven. Nu denkt zij dat ik dit idee verkondig in mijn boek De revanche van de roman. Ze doet alsof ze daaruit iets ‘citeert’ over maatschappelijke relevantie, trekt er een misprijzend gezicht bij en schrijft: ‘gratuit geblaat’. Zo, dat ruimt lekker op. Waar moet het debat volgens Dorrestein dan wel over gaan? Over de vraag waarom critici zo weinig oog hebben voor de morele en ethische aspecten van literatuur. ‘Waar komt dat vandaan?’ Wanneer Dorrestein zich de moeite had getroost het gewraakte boek te lezen, had ze gezien dat ik daarin precies deze vraag probeer te beantwoorden. Misschien had ze haar eigen overwegingen dan niet zo pontificaal als de redding van een hopeloos ontspoord debat gepresenteerd.

Thomas Vaessens, Amsterdam

Lees het boek, reageer dan

‘Wat een ergerlijk gratuit geblaat is dat toch’, schreef Renate Dorrestein over De revanche van de roman, dat dankzij zulke kwalificaties dreigt te verworden tot een boek waarover iedereen een mening heeft, zonder het gelezen te hebben. Vaessens’ boek roept namelijk niet ‘amechtig’ op tot meer engagement van schrijvers, maar toont juist uitgebreid aan dat dit er al is. Dat verhaal mondt uit in een oproep voor literatuurbeschouwing met een cultuurpolitieke agenda: ‘We moeten literaire teksten lezen als ideologisch geladen interventies van auteurs in de publieke sfeer.’ Is dat voor Dorrestein ergerlijk geblaat? In mijn ogen schakelde ze in onwetendheid een medestander uit.

Thomas de Veen, Amsterdam

De recensent gerecenseerd

Bij het lezen van recensies van Nederlandstalige literatuur begon het mij de laatste tijd op te vallen dat ik na het lezen ervan nog geen steek wijzer was geworden. Ofwel er werd geen oordeel geveld over het boek in kwestie maar een samenvatting gepresenteerd, ofwel er werd met het luid bombarie van eloquentie een mening onthuld die vervolgens de nodige argumentatie/diepgang miste. Ik kreeg langzaam het gevoel dat recensies steeds meer over de recensenten zelf gingen dan over de boeken die ze meenden te bespreken. Ik ben daarom erg blij met Dorresteins ‘recensie van recensenten’, en hoop dat het de verdiende aandacht krijgt ondanks de ongemakkelijke boodschap.

‘Emma’, via www.nrcboeken.nl/pleidooi

Uitdaging

Geachte mevrouw Dorrestein, met instemming heb ik uw pleidooi gelezen [...] Dan nu de uitdaging: al besef ik dat u auteur bent, dus geen recensent, maar blijkens uw pleidooi weer wel een meta-recensent: kunt u een recensie schrijven van een boek dat u als heel goed beschouwt en een recensie van een boek dat u als heel slecht beoordeelt, waarbij u recht doet aan de tips die u geeft aan recensenten?

‘Maarten’, via www.nrcboeken.nl

Esthetiek én ethiek, graag

Is het nou echt zo dat de Nederlandse kritiek dit huwelijk van ethiek en esthetiek negeert? Laat bijvoorbeeld Bas Heijne niet treffend de vreemde, dus verontrustende en daardoor horizonverbredende aspecten zien van Aifric Campbell, Dostojevski, Conrad? Liet Ger Groot niet prima de esthetische EN de ethische vragen zien in zijn recensies van Marías, Bolaño en allerlei anderen? En is de aanval op Pieter Steinz ook niet wat makkelijk? Hij zegt volgens mij (of hij daarin gelijk heeft weet ik niet) dat het boek van Elvis Peeters onze horizon niet verbreedt omdat de stijl niet werkt. Daarmee zegt hij niet dat de ethische lading irrelevant is: hij zegt alleen dat de ethische boodschap (hoe juist en belangrijk eventueel ook) versmoord wordt als de schrijver zijn woorden niet goed kiest.

Nico van der Sijde, via www.nrcboeken.nl

Het stuk van Renate Dorrestein staat op nrcboeken.nl, waar u ook kunt meediscussiëren. Mails (max. 200 woorden) graag naar boeken@nrc.nl