Mensensmokkel bewezen, vrouwenhandel niet

Slechts zes van de elf leden van een Nigeriaanse bende, verdacht van mensenhandel, zijn gisteren veroordeeld. „Billenkoek voor het OM.”

Een mokerslag voor Openbaar Ministerie en politie. Zo kwam het vonnis aan dat de rechtbank in Zwolle gisteren velde in het megaproces tegen een Nigeriaanse bende vermeende mensenhandelaars.

De rechtbank achtte wel mensensmokkel bewezen. Niet mensenhandel, het zwaardere delict. Volgens de rechtbank stond vast dat de bende zeker twintig jonge Nigeriaanse vrouwen illegaal Nederland had binnengesluisd. Maar de rechtbank vond niet onomstotelijk aangetoond dat dit gebeurde om de vrouwen uit te buiten door ze in Zuid-Europa als prostituee te laten werken. Bij het verkrijgen van getuigenverklaringen die de beschuldiging van uitbuiting staafden, waren justitie en politie volgens de rechtbank niet zorgvuldig genoeg te werk gegaan.

De rechtbank veroordeelde de twee hoofdverdachten, de Nigeriaan Solomon O. (45) en de Zuid-Afrikaan Gilbert. E. (36), tot respectievelijk vierenhalf jaar en vier jaar gevangenisstraf. Daarvan hebben ze de helft al achter de rug. Ze zitten ruim twee jaar in voorarrest. Vier handlangers werden veroordeeld tot straffen tussen één en twee jaar. Vijf verdachten werden vrijgesproken.

Warner ten Kate, als officier van justitie bij het landelijk parket verantwoordelijk voor mensenhandel, reageerde zwaar teleurgesteld op het vonnis. Net zoals de tweede man van het politieteam dat het onderzoek heeft uitgevoerd. Het Openbaar Ministerie (OM) had acht jaar cel tegen de twee hoofdverdachten geëist. Een hoge straf had de bekroning moeten vormen van een grootscheeps internationaal politieonderzoek dat door justitie als baanbrekend was gepresenteerd. Voor het eerst werkten Europese landen en Nigeria daarbij samen. Voor het eerst werd de héle bende aangepakt. In Nederland, maar ook in Nigeria. En ook in Italië en in Spanje.

Zó zeker was het OM van een veroordeling voor mensenhandel, dat het de minder belangrijke verdachten niet ook mensensmokkel ten last heeft gelegd. Daardoor gaan ze vrijuit, terwijl ze de hoofdverdachten wel aan valse reisdocumenten voor de vrouwen hebben geholpen. Het OM gaat tegen het vonnis in hoger beroep.

De politie begon het zogeheten Koolvisonderzoek in 2006 nadat duidelijk werd dat tientallen, veelal minderjarige, vrouwelijke Nigeriaanse asielzoekers vanuit open opvangcentra in Nederland spoorloos verdwenen. Volgens justitie gebruikte de Nigeriaanse bende Nederland als doorvoerland naar Zuid-Europa, daarbij misbruik makend van de Nederlandse asielwetgeving. Bij een internationale politieoperatie op 24 oktober 2007 werden alle bendeleden gearresteerd die door de Nederlandse politie werden verdacht.

Op dat moment beschikte de politie wel over bewijsmateriaal maar niet over aangiften van vermeende slachtoffers. Dat is in mensenhandelzaken altijd een probleem. Slachtoffers zijn bang een verklaring af te leggen, omdat mensenhandelaars hen hebben gewaarschuwd voor de politie en ze vrezen voor uitzetting naar hun geboorteland. Nigeriaanse meisjes hebben in Nigeria tijdens een traditioneel ritueel absolute gehoorzaamheid moeten beloven aan hun handelaars. Als ze zich niet houden aan dat pact, worden ze op gruwelijke wijze gestraft.

Om de angst van de vrouwen weg te nemen ontwikkelden politie en justitie een speciale verhoormethode. Ze schakelden een Afrikaanse dominee in die de vrouwen bezwoer dat de God van de Bijbel machtiger is dan traditionele rituelen. Ook zetten ze een Nigeriaanse vrouw in die eerder slachtoffer was geweest van mensenhandel, om over haar persoonlijke ervaringen te vertellen. Politie en justitie hoopten dat de vrouwen daarna wel een verklaring zouden durven afleggen. Een aantal vrouwen heeft dat ook gedaan.

De rechtbank veroordeelde niet het gebruik van deze creatieve aanpak, wel de uitvoering ervan. De Nigeriaanse ervaringsdeskundige kreeg de kans lange monologen te houden waarmee ze de latere verklaringen van de vrouwen mogelijk heeft beïnvloed. De dominee maakte op eigen initiatief verslagen van de gesprekken, die hij naar de politie stuurde. De politie zegt dat ze die verslagen niet gebruikt heeft. Volgens de rechtbank valt dat niet te controleren. De rechtbank verweet justitie dat ze de uitvoering van de nieuwe verhoormethode onvoldoende heeft gecontroleerd.

De advocaten van de verdachten hadden de aanpak van justitie al tijdens het proces scherp veroordeeld. Sjoerd van Berge Henegouwen sprak tijdens het proces over „de voorgeproduceerde verklaringen uit de slachtofferfabriek van het Openbaar Ministerie”. Advocaat Ronald Roethof had het over „vermeende slachtoffers die zijn gemanipuleerd om belastende verklaringen af te leggen”. Van Berge Henegouwen gisteren: „Dit is terecht billenkoek voor het Openbaar Ministerie.”

Officier van Justitie Ten Kate noemde het vonnis gisteren „inconsistent”. „De rechtbank acht mensensmokkel bewezen, mensenhandel niet. Maar met welk doel werden jonge, kwetsbare vrouwen dan naar Europa gebracht?” Hij vindt dat er voldoende aanvullend bewijs voor mensenhandel was.

Het vonnis is ook een grote tegenslag voor de Europese bestrijding van mensenhandel. Veel Europese landen hadden grote belangstelling getoond voor de nieuwe Nederlandse verhooraanpak. Ze wachtten met overname totdat de aanpak door de Nederlandse rechter zou worden goedgekeurd.

Achtergronden op nrc.nl/mensenhandel