Het eiland oordeelt

De tv-serie ‘Lost’ – waarvan seizoen 5 op dvd verscheen – biedt een labyrintisch en raadselachtig verhaal dat het begripsvermogen van kijkers tart. Weten de makers wel wat ze doen?

LOST - Awarded the 2005 Emmy and 2006 Golden Globe for Best Drama Series, "Lost" returns for its fifth season of action-packed mystery and adventure -- that will continue to bring out the very best and the very worst in the people who are lost, WEDNESDAY, JANUARY 21 (9:00-11:00 p.m., ET) on the ABC Television Network. In the first part of the season premiere, entitled "Because You Left," the remaining island survivors start to feel the effects of the aftermath of moving the island, and Jack and Ben begin their quest to reunite the Oceanic 6 in order to return to the island with Locke's body in an attempt to save their former fellow castaways. (ABC/MARIO PEREZ) ELIZABETH MITCHELL, KEN LEUNG, JOSH HOLLOWAY, L. SCOTT CALDWELL, SAM ANDERSON PEREZ, MARIO

Hij bestaat toch. Jacob, de veel genoemde, maar nooit geziene heerser over het eiland. In de slotaflevering van seizoen 5 van Lost krijgen we hem plots te zien, werkend aan een weefgetouw. Een scène later kijkt hij uit over zee, met naast hem een andere man, terwijl er een driemaster aan de einder verschijnt. Jacob: „Ze komen.” Dat heeft Jacob geregeld, weet de ander: „Het gaat altijd hetzelfde: ze komen, ze vechten, vernietigen en corrumperen. Dat is het einde.” Jacob antwoordt: „Het eindigt maar één keer. Alles wat daarvoor gebeurt, is alleen maar vooruitgang.”

Na die cryptische tekst glijdt de camera naar het gigantische beeld naast hen op het strand, een variant op de Kolossus van Rhodos, een Egyptische mensenfiguur met een hondenkop.

Dat is Lost: ongedachte wendingen en almaar nieuwe wonderlijke raadsels.

Het begon allemaal met een vliegtuigongeluk en 48 overlevenden op een tropisch eiland. Om te overleven vormen ze een kleine gemeenschap, met aanhoudende machtsconflicten en beginnende vriendschappen. Het mysterieuze eiland zelf vormt de grootste bedreiging. Een rookmonster verzwelgt mensen, er lopen ijsberen rond en dan ontdekken ze een luik. Het eiland is niet onbewoond. Er zijn ‘oorspronkelijke bewoners’, The Others, die het hebben voorzien op de kinderen uit de groep. En jaren geleden blijkt het eiland te zijn onderworpen aan een merkwaardig sociaal-utopisch en wetenschappelijk experiment.

In seizoen 6 moeten alle eindjes aan elkaar worden geknoopt. Dat is ook de belofte van de makers. Thrillerauteur Stephen King riep hen al na het eerste seizoen in Entertainment Weekly op zich te verzetten tegen wat hij noemde de ‘De Eerste Wet van Tv-bedrijven’: ‘Thou Shalt Not Kill The Cash Cow’. King omschreef de grootste bedreiging van tv-makers als de neiging series te laten voortduren totdat kijkers het zat waren en ze dan zonder waarschuwing te beëindigen.

Voor de kijkers is het voorbeeld van Twin Peaks, een serie waar Lost veel mee wordt vergeleken, de grote nachtmerrie. Dat was ook een beklemmende serie, die gewoontjes begon, maar langzaam steeds bizarder werd, en eindigde in chaos. Daarna was er nog de serie The X-Files, waarbij iedereen de draad kwijtraakte, omdat er almaar seizoenen werden bijgemaakt met almaar nieuwe puzzels die nooit beantwoord werden.

Om zulke ellende te voorkomen sloten de makers van Lost in mei 2007 een overeenkomst met de opdrachtgever, het mediabedrijf (‘network’) ABC: nog drie seizoenen. Lost zou eindigen in 2010, na zes jaar, en de seizoenen zouden minder afleveringen bevatten.

Het was een doorbraak in de Amerikaanse televisiewereld. De normale gang van zaken bij Amerikaanse tv-series is dat per jaar wordt besloten of en hoe een serie wordt voorgezet, afhankelijk van kijkcijfers en de interesse van adverteerders. Niet eerder werd omwille van de artistieke inhoud en kwaliteit toegegeven aan de wens van de makers van een televisieserie om hun werk op termijn naar eigen inzicht af te ronden.

Het besluit onderstreepte dat Lost een uitzonderlijke serie is, die voortdurend ongeschreven tv-wetten met voeten treedt. Uitzonderlijk is het grote aantal hoofdpersonen, de genremix en de sociaal-psychologische en filosofische aspecten. Het meest gewaagd is de structuur: de serie heeft een verhaalboog die alle seizoenen overspant. Er is één verhaal. Afleveringen zijn geen afgeronde eenheden, maar pagina’s in een pageturner van bijna zeventig uur.

Al die aandacht voor „het mechaniek van het vertellen”, aldus televisiewetenschapper Jason Mittel in een essay over Lost, is een van de belangrijkste kwaliteiten van de serie. De kijker geniet niet alleen van de humor, de actie en de romantiek, hij wordt ook gestimuleerd na te denken over hoe het verhaal in elkaar wordt gezet.

De genoemde ‘makers’ waren aanvankelijk J.J. Abrams en Damon Lindelof. Zij schreven in 2004 de pilot voor Lost en een schets van het verdere verloop. Ze kregen de opdracht van ABC om een Robinson Crusoe-achtige serie te schrijven, vrij naar de film Cast Away (met Tom Hanks), en zetten die vrijelijk naar hun hand. Met als belangrijkste gedachte dat niet de overlevenden van een vliegtuigcrash zelf, maar het tropisch eiland waar ze terechtkomen het belangrijkste karakter moest vormen, met een opvallende geschiedenis en mythologie.

Het blijkt een gouden idee: meer dan iets anders houdt de vraag wat het eiland is, wat het eiland betekent, de kijker in zijn greep. Duidelijk is dat het exotische eiland in de Grote Oceaan bovennatuurlijke krachten bezit. Het eiland staat op geen enkele kaart, en het lijkt helende krachten te kennen: de verlamde John Locke kan na de crash weer lopen.

Bovendien bedacht het duo een bijzondere flashbackstructuur. Het zwaartepunt van de afleveringen lag niet bij de handeling op het eiland, maar bij de terugblikken op het leven van de personages voor hun fatale vliegreis. De flashbacks hadden een specifiek doel: de psychologische verdieping en de verklaring van het denken en handelen van een personage.

Abrams liet de serie na het eerste seizoen over aan Lindelof en Carlton Cruse, die sindsdien de leiding hebben over scenario en productie. In het zojuist op dvd verschenen seizoen 5 beginnen Lindelof en Cruse voorzichtig met het antwoord geven op de vele vragen rond hun zelf ontwikkelde mythologie.

In het vijfde seizoen komt Lost uit de kast, schreef een Amerikaanse krant. Eindelijk laat de tv-serie zien een sciencefictionhart te hebben. In een interview zei Lindelof vorig jaar dat Raiders of the Lost Ark een voorbeeld was geweest van het geleidelijk en later in het verhaal introduceren van sciencefictionelementen – pas nadat de kijkers zich verbonden voelen met de personages. Dat is ook de reden dat de serie aanvankelijk zo’n 16 miljoen kijkers trok in de VS. Dat aantal is gestaag gedaald naar gemiddeld 11 miljoen, maar het verweer van de producenten is dat de serie veel wordt opgenomen, op de website en op dvd wordt bekeken. Bovendien stijgt Lost elk jaar in de rangorde van top-20 van best bekeken programma’s – wat betekent dat de cijfers van andere shows even goed dalen.

Drie seizoenen lang leerde de kijker wat voor getormenteerde levens de gecrashten achter zich hadden gelaten. Op het eiland was de romantiek overzichtelijk: voor wie kiest Kate, de babe van het stel? Voor de goeierd, chirurg Jack, of voor de foute man, oplichter Sawyer?

Daaromheen ontspon zich een labyrintisch verhaal, dat zich in seizoen 5 afspeelt op allerlei locaties op de wereld, met verschillende plukjes hoofdrolspelers, van wie er bijna twintig zijn, in verschillende jaren. De complexiteit van het verhaal tart het begripsvermogen, en dat is een van de verleidingen van Lost: het wekt de detective in de kijker.

Het centrale personage John Locke is in veel opzichten een ideeëndrager van de show. Hij is ook niet voor niets vernoemd naar de Britse grondlegger van het liberalisme (1632-1704). Ook de eiland-Locke pleit voor gemeenschapszin, waarbij de leden in alle vrijheid tot samenwerking en de keuze van een leider komen.

In de flashbacks zien we dat Locke (gespeeld door Terry O’Quinn) een beklagenswaardige, oudere en alleenstaande man was, werkend in een treurig hok bij een bedrijf dat handelt in kartonnen dozen. Op een dag duikt zijn hem onbekende vader op, die zijn vertrouwen wint. Zijn vader heeft een nier nodig, en zijn zoon kan hem die geven. Maar na de operatie gaat de vader ervandoor. Locke spoort hem op en confronteert hem met zijn egoïsme, waarop zijn vader hem het raam uitgooit. Locke breekt zijn ruggegraat: hij moet de rolstoel in.

Op het eiland loopt Locke weer en is hij in alle opzichten een ander mens. Zijn zelfvertrouwen is groot. Hij geniet aanzien, wegens zijn vaardigheden als spoorzoeker en handigheid met messen – hobby’s die hij tot die tijd uitoefende in sneue afzondering. Steeds treedt hij op als zielenherder als anderen in de knoop zitten. Als chirurg Jack de natuurlijke aanvoerder van de groep is, dan is Locke de spiritueel leider.

Jack wil wanhopig graag van het eiland af, Locke wil blijven en het eiland dienen. Hij gelooft in het eiland, op religieuze wijze. „Alles gebeurt met een reden”, zegt hij tot twee keer toe. Door hem gaat het idee leven dat de Losties een tweede kans krijgen. Het eiland kan hun verlossing bieden. In de flashbacks wordt duidelijk dat de overlevenden dolende zielen zijn, ze kampen met schuld, wroeging en spijt. Babe Kate voorop: ze is een voortvluchtige bankovervaller en de moordenaar van haar vader. Schrijver Cruse zegt het zelf in de extra’s van dvd 2: „Lost draait om verlossing.”

Jack zegt in seizoen 1 dat ze als het ware al dood zijn, omdat hij denkt dat ze niet snel zullen worden gevonden. Het wekt de indruk dat de gestrande helden zich bevinden in een variant op het voorgeborchte, wachtend op reiniging van hun zielen. Maar zo’n allegorische duiding is te eenduidig voor Lost.

De interpretatie dat het eiland een morele rechter was, werd wel lang in leven gehouden. Bij de confrontaties met de bewoners van het eiland, The Others, zegt hun leider: „Wij zijn de goeden.” En gezien wat je op dat moment weet van de Losties en hun twijfelachtige levens, is dat op dat moment een mogelijkheid. Ze vormen bepaald geen onbesproken groep helden. Anderzijds lijkt de paranormale kracht van het eiland, zoals bij Locke, niet alleen een weldadige uitwerking te hebben op de fysiek, maar ook op karakters van de personages. Ze lijken ‘betere’ mensen te worden.

Het idee dat het eiland zo werkt, blijkt slechts afleiding en effent de weg voor een schokeffect als ‘de anderen’ tonen hoe ver ze willen gaan om de controle over het eiland te bewaren.

Niettemin keert het idee dat Lost een moraliteit is, met het eiland als strijdperk voor goed en kwaad, in seizoen 5 terug. De mysterieuze, almachtige Jacob blijkt in de slotaflevering aanwezig te zijn geweest bij cruciale momenten in het leven van de gecrashten. Alsof hij ze heeft uitgezocht, en op eigen initiatief heeft laten komen, net als die driemaster (die misschien wel de verre voorvaderen van The Others bevat). Misschien omdat hij in hen geloofde en hun innerlijke goedheid groter acht dan hun misstappen. En misschien omdat deze Godgelijke zelf ook verlangt naar het einde.

Het is gissen. Op internet staan nog honderden andere theorieën.

De „schoonheid van de verrassing” noemt Mittel dat in zijn essay: het vermogen van de serie om voortdurend onverwachte wendingen in het verhaal te presenteren en verwachtingen te ondermijnen. Dat is helemaal waar. Het is ondoenlijk om zelfs maar een begin te maken met het beschrijven van alle narratieve tournures en salto’s in dit feuilleton. Een sprekend voorbeeld is de finale van seizoen 3, een van de schokkendste cliffhangers in de tv-geschiedenis.

Na drie seizoenen opgebouwd rond flashbacks kwamen de makers met een flashforward. In de slotscène van de laatste aflevering zagen de kijkers Jack en Kate in de niet zo verre toekomst: ze waren terug in de bewoonde wereld.

Dat niet alleen. Jack, verwilderd, dronken en met een zwerversbaard, kermt tegen een afwerende Kate dat het een vergissing was geweest om het eiland te verlaten.

Dat ze terug moesten.

Iedere kijker of lezer van een spannend verhaal wil weten hoe het afloopt. De oplossing is het cadeautje aan het einde. De sleutelvraag van een schipbreukelingenverhaal – komen ze terug? – werd in Lost bijna terloops beantwoord. Irrelevant. Iedereen zat op het verkeerde cadeau te wachten.

In zijn essay, een poging de grootsheid van de serie te beargumenteren, betoogt Mittel ook dat verrassingen bij Lost zijn ingebouwd op elk niveau van de vertelling. „Elke eerste impressie in Lost is misleidend. Elk karakter en elke gebeurtenis blijken meer te betekenen dan op het eerste gezicht duidelijk is.” Zelfs over het genre van de serie twijfelt hij nog na drie seizoenen – het moment dat hij zijn stuk schrijft.

De eerste helft van het vijfde seizoen is sciencefiction, zonder twijfel. Locke heeft diep onder de aarde aan een wiel gedraaid, en nu is het eiland van slag. De achtergebleven Losties stuiteren door de tijd, van de jaren vijftig naar de jaren zeventig en terug. Maar, zoals beoogd, zonder dat de niet-nerdy Lost-volger ervan schrikt. Reizen door de tijd voelt als een logische mogelijkheid en als een hoofdstuk in de vorderende kennis van de mythologie van het eiland.

De voortekenen voor deze stap zaten onder meer in de wetenschappelijke namen van nieuwe personages: een Faraday, met een moeder die Hawking heet. Het kan zijn dat de makers de omslag in het denken van Stephen Hawking hebben gevolgd. In A brief history of time, zijn bestseller uit 1987, schrijft de natuurkundige nog dat tijdreizen onmogelijk is: waar zijn anders die tijdtoeristen? Maar in een bewerking van het boek in 2005 is hij van mening veranderd: het kan wel.

Het tijdschrift Popular Mechanics heeft op zijn site een blog gewijd aan Lost, waar een natuurkundige uitlegt dat tijdreizen via een ‘wormgat’ theoretisch niet onmogelijk is. Het vereist astronomische hoeveelheden energie, zoveel als een ster bevat. Ook op dit punt lijken de makers van Lost hun huiswerk te hebben gedaan, want de mysterieuze kracht van het eiland wordt verklaard uit de aanwezigheid van een nauwelijks te bedwingen energieveld, dat het grootste op aarde heet te zijn.

De mogelijke scepsis over wat er gebeurt, wordt verwoord door Hurley, de cynische dikkerd die standaard voor comic relief zorgt. Hij stelt aan een wetenschapper op het eiland de simpele vragen die iedereen heeft: als wij nu, in dit verleden, iets doen met onze kennis van de toekomst, dan verandert er toch ook iets in de toekomst? Nee, de toekomst is al geschreven, antwoordt die. Tijd is een draad: je kan wel heen en weer over de draad, maar geen nieuwe draad beginnen. Wat er gaat gebeuren ligt al vast.

Misschien. Het is wel wat de Lost-fans hopen. Lost kan niet volstaan met een anti-einde-einde als The Sopranos – het fameuze ‘op zwart gaan’ van het beeld, suggererend dat Tony Soprano nog ‘eeuwig’ zo kon voortgaan. Het eindoordeel over Lost zal voor een deel afhangen van het vermogen om antwoorden te geven; antwoorden op de vele prikkelende vragen – waar seizoen 5 er weer enkele aan toevoegt. Komend voorjaar is de finale gepland op de Amerikaanse televisie. Reken op het onverwachte.