Populisme als ziekte van de democratie

De historicus Maarten van Rossem, tevens beoogd lijstduwer voor de PvdA bij de komende gemeenteraadsverkiezingen in Utrecht, dient als uithangbord van een glossy die zijn naam draagt. Onder auspiciën van het Historisch Nieuwsblad verschijnt Maarten! vier keer per jaar.

De meest recente editie draagt als motto ‘Verwilderd Nederland’ en besteedt nagenoeg uitsluitend aandacht aan wortels en voedingsbodem van het rechtse populisme. Van Rossem noemt het „een ziekte van de democratie, die toeslaat als haar weerstand is verzwakt”.

Alle bijdragen aan het blad, overigens van de hand van verschillende auteurs, zijn het lezen waard en voorzien van een beargumenteerde literatuurlijst. Zo is er een analyse van de door Pim Fortuyn gemunte term ‘de linkse kerk’ en wordt elders de angst voor islamisering van Nederland doeltreffend weerlegd.

Aardig is een inventarisatie in tien hoofdstukjes (‘troosteloze tekentafelterreur’, ‘dictatuur van de verzuiling’) van de verschrikkingen van de jaren 50. Die vormen „voor veel mensen het ijkpunt van wat Nederland is of zou moeten zijn, namelijk een rustig en gelukkig landje zonder allochtonen, waar iedereen gezellig samen halma speelde”.

Aan vier coryfeeën wordt de vraag gesteld of ze Nederland verlaten als Wilders aan de macht zou komen. Bas Heijne en Désanne van Brederode overwegen respectievelijk Parijs en Warschau, maar Jan Marijnissen en Gerard Spong piekeren er niet over.

Het meest journalistiek is een tamelijk openhartig interview van Van Rossem met Femke Halsema, politiek leider van GroenLinks. Zij voorspelt dat de VVD met de PVV wil gaan regeren en het CDA mikt op een verkiezingsstrijd met als inzet wie de grootste partij wordt: „Vervolgens hoopt het CDA te winnen, door een rechtstreeks conflict met Wilders.” Zoals de vorige keer met Wouter Bos, dus.

Ook onthult Halsema hoe blij ze was over de benoeming van Agnes Kant tot fractievoorzitter van de SP: „Bij haar vergeleken kun je mij onmogelijk zuur noemen.”

Halsema houdt net als Van Rossem de media mede verantwoordelijk voor de opkomst van het populisme: „Je moet politici nageven dat ze bereid zijn hun eigen falen publiek ter discussie te stellen. Terwijl journalisten wel altijd kankeren op de politiek, maar ik hen dat niet zie doen.”

Arnon Grunberg gaf zijn visie op de media in een lezing voor het Genootschap van Hoofdredacteuren. Vrij Nederland publiceert een bewerking: „Wat opborrelt in de mens moet snel naar buiten, daaraan moet lucht gegeven worden. In Nederland anno 2009 is de vrijheid gelokaliseerd in het maag-darmkanaal. Ach, misschien is het nooit anders geweest.”