Multatuli was helemaal geen klokkenluider

Mishandeling van de bevolking van Nederlands-Indië was al breed bekend.

Multatuli kón daarom geen klok luiden.

Multatuli wordt vaak gelauwerd als klokkenluider. Ter ere van het 150-jarig bestaan van de Max Havelaar schreef nrc.next het nog letterlijk op de cover: ‘Multatuli was een klokkenluider’.

Maar een klokkenluider brengt nieuwe informatie naar buiten . En de informatie die Multatuli naar buiten bracht was misschien in een briljante literaire vorm gegoten, maar iets nieuws vertelde hij niet. Dat we de grootste schrijver uit de Nederlandse literatuur op deze manier misbruiken is de zoveelste aanwijzing dat Nederlanders het verleden graag door een roze bril zien. Recent mooi en beknopt uitgedrukt door Geert Mak, als het in stand houden van een ‘mythe van onschuld’. Nee hoor, Nederlanders hebben nooit oorlogsmisdaden gepleegd, en ja, het grootste deel van de bevolking zat in het verzet. Die mythe dus.

Multatuli heeft in 1859 in een maand tijd de Max Havelaar geschreven. Zijn belangrijkste boodschap is dat „DE JAVAAN WORDT MISHANDELD EN UITGEZOGEN!” Deze Javaan leefde in de tijd van het ‘cultuurstelsel’. Een mooie naam voor een verschrikkelijk beleid, waarin Javanen werden uitgeknepen en ten dienste gesteld om het batig saldo uit de Oost te maximaliseren. Boeren werd verplicht om 20 procent van hun land te gebruiken voor producten voor de Europese markt. Wat hiermee verdiend werd vloeide in zijn geheel de Nederlandse schatkist in. Hier bovenop kwamen nog de herendiensten die de Javaan geacht werd te verrichten.

Dit betreft alleen nog maar wat Javaanse boeren aan de Nederlanders verschuldigd waren. Een belangrijke bestuurslaag tussen de Nederlanders en de boeren was die van de inlandse regenten. Onderdeel van het cultuurstelsel was dat deze inlandse regenten zogenaamde ‘cultuurprocenten’ kregen. Dit betekende dat als het land van hun boeren meer opbracht, de inlandse regenten ook meer geld kregen. Dit beleid werkte natuurlijk impliciet de uitbuiting van de Javaanse boeren in de hand.

Met de publicatie van de Max Havelaar ageerde Multatuli tegen dit systeem. Maar niemand kan volhouden dat dit onbekende informatie was. Het was officieel regeringsbeleid, dat de Nederlanders geen windeieren heeft gelegd. Niks geheims aan. Ook de tegenwerping dat Multatuli tegen onbekende uitwassen van het cultuurstelsel heeft geageerd kan niet volgehouden worden als je weet hoe het cultuurstelsel is opgebouwd: de mishandeling van de Javaan was inherent aan de organisatie van het bestuur van Nederlands-Indië.

Bovendien waren dit soort misstanden al eerder aan de kaak gesteld. Door vele mensen en van verschillende kanten. Een centrale rol hierin speelde W.R. Baron van Hoëvell. Deze liberale parlementariër ageerde al in 1849 tegen de uitbuiting van de Javanen met zijn Reis over Java, Madura en Bali in ’t midden van 1847. Ook in zijn eigen Tijdschrift voor Nederlands Indië en in de Tweede Kamer heeft hij de laakbare praktijken van Nederlanders in Indië ter discussie gesteld.

De publicatie van de Max Havelaar heeft dus eerder de toenmalige Nederlandse bevolking wakker geschud, dan nieuwe feiten aan het licht gebracht. Waarschijnlijk was het onnavolgbare schrijftalent van Multatuli oorzaak van de opschudding, en niet de onbekendheid van de informatie. Het is mogelijk zelfs dankzij deze Van Hoëvell dat Multatuli nu de titel van klokkenluider telkenmale krijgt opgespeld.

Van Hoëvell stelt na de publicatie van de Max Havelaar in het openbaar: „Er is in den laatsten tijd eene zekere rilling door het land gegaan, veroorzaakt door een boek.” Deze uitspraak ging het gehele land door.

Maar waarom blijven we Multatuli 150 jaar na dato zo hardnekkig een klokkenluider noemen? Komt het ons misschien goed uit dat we zo een deel van ons verleden ontkennen? We blijven door die term te gebruiken immers volhouden dat wij, als Nederlanders, geen schuld kúnnen hebben aan de misdadige praktijken in Indië. We wisten het immers niet. Wij blijven ons wentelen in onze ‘mythe van onschuld’.

David ten Cate studeerde geschiedenis en geneeskunde. Hij is momenteel arts-onderzoeker bij het Erasmus Medische Centrum te Rotterdam.

    • David ten Cate