Met referenda hoor je vooral de onderbuik

De meeste Europeanen zijn bevrijd van hun geloof. Maar blij zijn ze er niet van geworden, eerder boos – op moslims die wél ergens in geloven, zegt Ian Buruma.

Zwitserland telt vier moskeeën met een minaret, en ongeveer 350.000 moslims, meest Europeanen uit Bosnië en Kosovo, van wie niet meer dan 13 procent regelmatig naar de moskee gaat. Niet echt een probleem, zou je denken. Niettemin stemde 57,5 procent in een referendum voor een verbod op minaretten, uit angst voor ‘fundamentalisme’ en de ‘gestage islamisering’ van Zwitserland. Zijn de Zwitsers bekrompener dan andere Europeanen? Vermoedelijk niet. Referendums zijn peilingen van onderbuikgevoelens, meer dan van weloverwogen opinies, en onderbuikgevoelens zijn zelden mild. Het is waarschijnlijk dat een dergelijk referendum in andere Europese landen tot min of meer hetzelfde resultaat zou leiden.

Gaat het hier om islamofobie? Het is een feit dat een lange geschiedenis van wederzijdse vijandschap tussen christenen en moslims, en recente gevallen van moorddadig extremisme, mensen banger hebben gemaakt voor moslims dan voor hindoes of boeddhisten. En de minaret, die als een raket in de lucht steekt, is gemakkelijk te presenteren als vreeswekkend symbool.

Toch denk ik dat er iets anders in het spel is. Als de Zwitsers en andere Europeanen zelfverzekerder waren, dan zouden hun islamitische medeburgers hun minder vrees aanjagen. En daar wringt waarschijnlijk de schoen. Niet zo lang geleden geloofden de meeste mensen in het Westen in hun eigen onwrikbare symbolen. De kerktorens die nog steeds het beeld van Europese steden sieren, betekenden nog iets. Weinig mensen traden buiten hun religieuze gemeenschap. Bovendien geloofden de meeste mensen nog in hun koningen, zij staken hun nationale vlaggen uit en leerden op school over hun vaderlandse helden. Thuis was thuis. Reizen buiten de grenzen was iets voor matrozen, soldaten, en rijke mensen. Kortom, ‘identiteit’ was nog geen probleem.

Hier is veel verandering in gekomen, door het mondiale kapitalisme, door Europese integratie, de stigmatisering van nationale gevoelens door twee catastrofale oorlogen, en, wat misschien het zwaarste telt, de uitholling van religieus geloof. We leven nu in een seculiere, liberale, ontgoochelde wereld. Voor de meeste Europeanen is het leven vrijer dan ooit. We laten ons niet meer door priesters of regenten voorschrijven wat we moeten denken of doen. Maar het resultaat van de bevrijding uit geloof en traditie is niet altijd grotere tevredenheid; eerder het tegendeel: verwarring, angst, en woede. Niet dat demonstraties van collectieve identiteit helemaal zijn verdwenen. Die geest leeft nog voort in voetbalstadions, waar vlaggegezwaai en jubeltoon gemakkelijk omslaan in razernij.

Populistische demagogen geven graag de schuld voor onze moderne wrevels aan de politieke, culturele, en financiële elites. Zij zouden de gewone man hebben opgezadeld met de problemen van massale immigratie, economische crisis, en verlies van nationale identiteit. Hier zit een kern van waarheid in. Maar als de elites worden gehaat als aanstichters van onze malaise, dan worden de moslims benijd voor hun rotsvaste geloof. Zij weten tenminste nog wie ze zijn. Zij hebben nog iets waarvoor ze bereid zijn te sterven.

Dat Europese moslims vaak even seculier en ontgoocheld zijn als hun niet-islamitische medeburgers doet er niet toe. Het gaat om percepties. Die torenhoge minaretten, die zwarte hoofddoeken, zijn bedreigend omdat zij zout op de wonden strooien van al diegenen die leiden onder hun eigen ongeloof.

Het is ook geen wonder dat veel mensen die ooit uiterst links waren zich nu scharen onder de meeste fervente tegenstanders van de islam. Want ook zij hebben hun geloof verloren – in de wereldrevolutie en aanverwante utopische projecten. En bovendien kwamen zij ook nog vaak uit streng religieuze milieus. Dus hun desillusie is dubbelop. Zij doen alsof hun strijd tegen de islam gaat om ‘westerse waarden’, maar de kern van hun ressentiment is het verlies van hun geloof, religieus seculier.

Er is geen gemakkelijke oplossing voor de sentimenten die door het Zwitserse referendum worden blootgelegd. Nu ja, de paus heeft een antwoord: hij wil mensen weer terughalen naar de boezem van de roomse kerk. Ook evangelische predikers hebben een recept voor onze verlossing. En Amerikaanse neoconservatieven zien onze problemen als een typische voorbeeld van Europese decadentie, van collectief nihilisme. Hun antwoord is een wereldwijde kruistocht voor de democratie onder de ferme leiding van de VS.

Geen van deze oplossingen is erg overtuigend, behalve misschien voor vrome katholieken, born again christenen, of Amerikaanse neocons. We moeten maar hopen dat onze liberale democratieën ook deze bange tijden zullen overleven. Zij hebben tenslotte voor ergere vuren gestaan. Maar laten we beginnen met minder referendums. Want referendums, in tegenstelling tot wat sommigen denken, versterken de democratie niet. Zij maken democratie juist zwakker door de mannen en vrouwen te ondermijnen die we kiezen om tot een redelijk oordeel te komen, in plaats van, uit angst of cynisme, onderbuikgevoelens te vertolken.

Ian Buruma is een Brits-Nederlands schrijver.

    • Ian Buruma