Kwetsbare Precious laat je niet onberoerd

Precious was de favoriet op verschillende filmfestivals.

Maar er is ook discussie, want heel zwart Amerika voelt zich aangesproken.

Actresses Gabourey Sidibe (L) and Mo'Nique (with cigarette) are shown in a scene from the new drama film "Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire" in this undated publicity photograph. REUTERS/Lionsgate/Handout (UNITED STATES SOCIETY ENTERTAINMENT) NO SALES. NO ARCHIVES. FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE FOR MARKETING OR ADVERTISING CAMPAIGNS. QUALITY FROM SOURCE REUTERS

Precious valt met de deur in huis. En wat voor een huis: een flatje in Harlem waar hels oranje licht door gesloten gordijnen filtert en het behang frituurvet zweet. Een monsterlijk dikke, zwarte deegbal van een meisje wordt op een smoezelige matras verkracht door haar junkievader. Close-ups van een zweterige buik. Piepende bedveren. Een gebakken ei. Varkenspoten bruisend in de frituur. En in de deuropening het silhouet van moeder die toekijkt.

Het is 1987, Precious’ uitkeringstrekkende moeder spendeert haar dagen rokend voor de televisie en leeft haar bitterheid uit in fysieke, seksuele en verbale terreur richting dochter. De moddervette Precious waggelt met de lippen opeen geperst over straat, gesloten, geïsoleerd, vol zelfhaat. Ze is analfabeet, zestien en zwanger van het tweede kind van haar vader. Van de eerste baby met downsyndroom beviel ze op de keukenvloer terwijl ‘moeder haar verrot schopte’, zegt ze later. Haar enige ontsnapping is in tv-fantasie waarin zij wordt aanbeden door knappe Obama’s met lichte huid en hagelwitte tanden. O ja, vader heeft haar ook nog met hiv besmet.

Een wandelende catalogus van gettoleed dus; dat kan niet lang zo blijven in een Amerikaanse film. Inderdaad wandelt Precious schuchter de alfabetiseringsklas ‘Each One, Teach One’ binnen, in de armen van juf Blue Rain, slank en met serene reeënogen. Miss Rain trekt zich Precious’ lot aan en verheft haar met Oprah Winfrey-slogans als ‘de langste reis begint met één enkele stap’ uit de misère. Met de meisjes van haar klas, een aanstekelijke collectie misfits, vormt Precious een warme nieuwe familie, gesteund door voorbeeldfiguren die te herkennen zijn aan een lichtere huidskleur. Zoals verpleger John en welzijnswerkster miss Weiss, rollen waarmee de entertainers Lenny Kravitz en Mariah Carey niet zonder verdienste hun sociale geweten tonen. En miss Rain zelf natuurlijk, die ‘praat als tv-zenders waar wij nooit naar kijken’, aldus Precious in haar doffe voice-over. Dat miss Rain lesbisch is, biedt Precious de gelegenheid op te merken dat homo’s best wel deugen.

Zo opgeschreven is Precious zo’n onuitstaanbaar Amerikaans opbouwwerkje. Geen wonder dat Oprah Winfrey zoveel tamtam maakt voor deze film, de publieksfavoriet van het Sundance Festival en Toronto International Film Festival, die nu zijn zegetocht voortzet in de Amerikaanse bioscopen. Oscars liggen achter de horizon, wat met name voor rapster Mo’nique geheel terecht zou zijn: haar optreden als rancuneuze, gewelddadige moeder is een verpletterende tour de force.

In Amerika verdeelt Precious de zwarte gemeenschap. De schrijfster Sapphire, die in 1996 in de roman Push de heldin Clareece ‘Precious’ Jones assembleerde uit alle zwarte, vrouwelijke ellende die ze als docente voorbij zag waggelen, wilde tonen dat onder al die afwerende lagen blubber zich kwetsbare mensen verscholen. Ze hield verfilming van haar roman lang af: het raakt aan taboes, dreigde gemakkelijk te verworden tot ghetto porn. Serieuze zwarte films gaan namelijk over veelbelovende jongelui die tragisch sneuvelen in het kruisvuur van bendegeweld of erin slagen armoede, onwetendheid en racisme te overwinnen. Zwarte films moeten opbouwen en inspireren, met The Cosby Show als ijkpunt. En mogen zeker niet de vuile was buiten hangen.

Ging Precious over blanke trailer trash, dan had er geen haan naar gekraaid. Maar door dit publieksvriendelijk exposé van verloedering en wanhoop voelt heel zwart Amerika zich aangesproken. Zwarte bloggers schrijven over hun ongemak wanneer ze de film zien in een zaal vol welwillende blanken. De zwarte criticus Armond White, boze man van beroep, stelt in een razende tirade dat ‘sinds (het Ku Klux Klan-epos) The Birth of a Nation geen film het idee van zwart Amerika zo naar beneden heeft gehaald als Precious, een ‘carnaval van zwarte verloedering’.

Precious ontregelt én bevestigt zo de Amerikaanse rassenpolitiek. Iedere zwarte heeft wel iets van Precious’ zelfhaat in zich, schrijft een columnist, de zwarte kalkoen die zichzelf in de spiegel het liefst als blonde zwaan ziet. Uiteraard glimt iedereen tegenwoordig van trots om zwart te zijn, maar dan wel liefst met de huid gebleekt en het haar ontkroest, als Obama of Michael Jackson. Precious ontregelt die complexe rassenpolitiek door dit aan de orde te stellen en een onthutsende zwarte realiteit te tonen zonder excuses of verzachtende omstandigheden. En bevestigt door alle verliezers in pikzwart uit te voeren en alle rolmodellen in lichtbruin.

Maar is deze film voor buitenstaanders in dit raciale mijnenveld ook interessant? Onberoerd laat Precious niet, al was het maar omdat hij beurtelings fascinerend en tenenkrommend is. Tenenkrommend om zijn genreclichés, manipulerende didactiek en een visuele stijl die zo vet is als Precious’ dieet. En fascinerend om diezelfde visuele stijl, het hyperemotionele gooi- en smijtwerk en het verbluffende acteren van moeder en dochter. Gefrituurde varkenspoot met witte bonen ligt zwaar op de maag als je de nouvelle cuisine van de Europese arthouse gewend bent. Maar Precious barst ook uit zijn voegen van de memorabele shots en scènes. Rennies meenemen, dat lijkt het beste advies.

Precious

Regie: Lee Daniels. Met: Gabourey ‘Gabby’ Sidibe, Mo’Nique, Paula Patton, Mariah Carey. ***

    • Coen van Zwol